Dê, cừu mẹ không nhận con thường vì mối gắn kết qua mùi trong vài giờ đầu sau đẻ bị đứt: mẹ bị tách khỏi con quá sớm, con bị lau mất mùi, mẹ đẻ lứa đầu còn bỡ ngỡ, đẻ khó nên đau, hoặc vú đau không muốn cho bú. Phần lớn trường hợp có thể sửa được nếu bạn ra tay sớm: nhốt mẹ con chung một ô hẹp vài ngày, giữ mẹ cho con bú nhiều lần, và dùng chính mùi của mẹ để mẹ nhận lại con.
Khi mẹ đã chết, mất sữa, hoặc chối con kéo dài, lối ra tiếp theo là ghép con sang một con mẹ khác vừa đẻ. Bài này đi qua nguyên nhân, cách đọc mức độ mẹ chối con, các bước cho mẹ nhận lại, kỹ thuật ghép con côi mà người chăn cừu, chăn dê lâu năm vẫn dùng, và những việc không nên làm vì vừa hại con vật vừa không có tác dụng.
Vì sao mẹ chối con: mùi là sợi dây đầu tiên
Ở dê và cừu, con mẹ nhận con chủ yếu bằng mùi. Trong những giờ đầu sau đẻ, mẹ liếm sạch nhớt ối trên người con, và chính lúc đó mẹ ghi nhớ mùi riêng của con mình. Sau khoảng thời gian ngắn này, nhiều con mẹ sẽ từ chối bú cho bất kỳ con nào không mang đúng mùi đó, kể cả con của chính nó nếu mùi đã bị xoá.
Từ cơ chế này có thể thấy các nguyên nhân hay gặp. Người nuôi bế con ra lau rửa kỹ hoặc mang đi sưởi lâu trong nhà rồi mới trả lại. Nhiều mẹ đẻ cùng lúc trong một chuồng chật, con chạy lẫn sang mẹ khác. Mẹ đẻ đôi, đẻ ba và mải lo con đầu nên bỏ quên con ra sau. Mẹ đẻ lứa đầu chưa có kinh nghiệm, hoảng hốt khi con chạm vào vú.
Nhóm nguyên nhân thứ hai đến từ cơ thể mẹ: đẻ khó, kéo con ra mạnh tay làm mẹ đau; vú bị viêm, sưng nóng, mẹ đau nên đá con ra; mẹ gầy yếu, ít sữa. Nhóm thứ ba đến từ con: con quá yếu, không đứng dậy, không tìm vú, nên mẹ không nhận được tín hiệu để chăm. Phân biệt được nhóm nào giúp bạn chọn cách xử lý đúng thay vì ép bú một cách mù quáng.
Đọc mức độ mẹ chối con
Không phải con mẹ nào đẩy con ra cũng là chối con hẳn. Bảng dưới chia ba mức thường gặp để bạn biết nên chờ, nên giúp hay nên chuẩn bị phương án khác.
| Mức | Biểu hiện | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Lơ là | Mẹ không liếm con, đứng xa, nhưng không đánh; con tới gần vú thì mẹ bước đi | Nhốt mẹ con trong ô hẹp, giữ mẹ đứng yên cho con bú vài cữ; thường mẹ nhận sau một hai ngày |
| Đẩy khi bú | Mẹ cho con lại gần nhưng xoay người, đá chân sau khi con ngậm vú | Kiểm vú xem có sưng đau không; giữ mẹ cho bú nhiều cữ, kết hợp dùng mùi mẹ trên lưng và đuôi con |
| Húc, đánh con | Mẹ dùng đầu húc mạnh, đuổi con, đè con vào vách | Tách con ra ngay để tránh chấn thương; cho bú dưới sự giữ của người, tính đến ghép mẹ khác hoặc nuôi bình |
Mức thứ ba nguy hiểm thật sự với con non: một cú húc mạnh vào sườn hay đầu có thể làm con chết. Đừng để mẹ và con chung ô mà không có người trông khi mẹ đang ở mức này.
Khi đọc mức độ, hãy quan sát ít nhất hai ba lần trong ngày đầu chứ đừng kết luận từ một lần nhìn. Mẹ vừa đẻ xong còn mệt, có thể đứng dậy bỏ đi vài phút rồi quay lại liếm con. Mẹ đang đau do sót nhau hay rặn tiếp con thứ hai cũng có thể tạm lơ con đầu. Điều cần ghi lại là chiều hướng: mỗi lần mẹ phản ứng nhẹ dần là dấu hiệu tốt, còn mỗi lần một dữ hơn là lúc phải tách con ra và tính phương án khác.
Các bước giúp mẹ nhận lại con
Cách làm dưới đây dùng được cho cả dê và cừu, áp dụng tốt nhất trong một hai ngày đầu sau đẻ. Càng để lâu, tỷ lệ thành công càng giảm.
- Dựng một ô nhỏ chỉ đủ cho mẹ đứng, nằm và xoay người, lót rơm khô, có máng nước và cỏ; ô hẹp giúp mẹ không chạy trốn con và con dễ tìm vú.
- Kiểm bầu vú mẹ: sờ xem có nóng, cứng, đỏ không; vắt thử vài tia mỗi bên. Nếu vú bình thường, chuyển sang bước sau; nếu vú bất thường, gọi thú y trước.
- Lấy chính sữa hoặc dịch ối, nhớt của mẹ xoa lên lưng, đầu và quanh đuôi con, nơi mẹ hay ngửi khi nhận con.
- Một người giữ đầu hoặc cổ mẹ áp vào vách ô, người kia đưa con vào vú. Giữ nhẹ tay nhưng chắc, để mẹ ngửi được đuôi con trong lúc con bú.
- Lặp lại mỗi vài giờ trong ngày đầu, giãn dần khi thấy mẹ bớt phản ứng. Ghi lại lần nào mẹ tự đứng yên cho bú mà không cần giữ.
- Khi mẹ đã liếm con, gọi con, tự đứng cho bú vài cữ liền, cho mẹ con ở thêm một hai ngày trong ô rồi mới thả vào đàn.
Nhiều người chăn thả cừu có thêm một mẹo: để một con chó hiền nằm phía ngoài ô. Bản năng bảo vệ con trước kẻ lạ khiến mẹ đứng chắn trước con và nhận con nhanh hơn. Mẹo này chỉ nên làm khi chó được kiểm soát và không làm mẹ hoảng loạn.
Ghép con côi sang mẹ khác
Khi nào nên ghép. Ghép con khi mẹ ruột chết, mất sữa, bị viêm vú nặng, hoặc chối con kéo dài sau nhiều ngày giúp mà không ăn thua. Con mẹ nhận ghép tốt nhất là con vừa đẻ trong cùng ngày, có sữa tốt và chỉ có một con, hoặc vừa mất con.
Dùng nhớt ối của mẹ nhận. Cách thường dùng nhất là đưa con côi tới đúng lúc mẹ nhận đang đẻ, xoa nhớt ối, nước ối của mẹ đó lên khắp người con côi rồi đặt cạnh con ruột. Mẹ liếm cả hai và ghi nhớ cả hai mùi. Cách này thành công cao nhất nếu làm trong vài giờ đầu sau khi mẹ đẻ.
Khoác da con chết. Khi mẹ nhận vừa mất con, người chăn cừu lâu năm lột tấm da của con chết, khoác lên lưng con côi như một chiếc áo trong một hai ngày. Mẹ ngửi thấy mùi con mình nên cho bú. Khi mẹ đã quen, tháo tấm da ra. Việc này cần làm sạch sẽ, đeo găng, và chỉ khi con chết không phải vì bệnh truyền nhiễm.
Khung giữ cổ. Một số trại dùng khung gỗ giữ cổ mẹ trong ô vài ngày để mẹ đứng được, nằm được, ăn uống được nhưng không quay lại húc con. Đây là biện pháp cuối, phải có người trông, đủ nước cỏ cho mẹ và tháo ra ngay khi mẹ đã nhận.
Đừng ghép con bệnh. Con côi đang tiêu chảy, ho, sưng khớp không nên đem ghép vào mẹ khoẻ có con khoẻ, vì dễ lây cho cả ổ. Con như vậy nên được nuôi bình riêng và báo thú y.
Dê và cừu khác nhau thế nào khi nuôi con
Hai loài này gần nhau nhưng tập tính nuôi con không giống hệt. Cừu là loài sống theo đàn, cừu con thường bám sát mẹ ngay từ những ngày đầu, gọi là kiểu con theo mẹ. Khi đàn đông và nhiều mẹ đẻ cùng mùa trên bãi chăn, cừu con dễ lạc mẹ, và mẹ chỉ nhận lại khi ngửi được đúng mùi. Ở các vùng nuôi cừu ven biển miền Trung như Khánh Hòa, cừu hay đẻ ngay ngoài bãi, nên người chăn phải để ý những con mẹ tách đàn đi đẻ để dồn mẹ con về chuồng sớm.
Dê con lại có tập tính giấu mình: trong những ngày đầu, dê con hay nằm im trong góc khuất, hốc đá, bụi cỏ trong khi mẹ đi ăn rồi quay lại gọi con bú. Người nuôi mới hay tưởng dê mẹ bỏ con vì thấy con nằm một mình. Phép thử đơn giản là xem bụng con và xem mẹ có quay lại gọi không.
Hiểu khác biệt này giúp bạn không can thiệp nhầm. Với cừu, nhốt ô ghép mẹ con ngay sau đẻ trong đàn đông là việc gần như bắt buộc. Với dê, cần quan sát thêm trước khi kết luận mẹ chối con.
Những việc không nên làm
Trong lúc sốt ruột, người nuôi dễ làm những việc vừa không có tác dụng vừa gây hại. Tránh hẳn các việc sau:
- Đánh, quất roi mẹ để ép đứng cho bú: mẹ sợ hãi và càng gắn nỗi đau với con.
- Bỏ đói, bỏ khát mẹ với ý định khi đói mẹ sẽ nhận con: mẹ đói thì sữa càng ít.
- Trói chặt chân mẹ trong nhiều giờ: dễ gây chấn thương và mẹ nằm đè con.
- Để con kêu đói suốt đêm chờ mẹ đổi ý: chỉ sau nửa ngày con có thể yếu tới mức không bú được nữa.
- Tự mua thuốc tiêm theo lời mách để mẹ cho bú: việc dùng thuốc cho con mẹ sau đẻ phải do thú y quyết định.
- Thả ghép con lạ vào giữa đàn mẹ đông mà không có ô riêng: con dễ bị nhiều mẹ húc cùng lúc.
Cũng đừng vội kết luận con mẹ có tính xấu rồi bán ngay giữa mùa đẻ. Con mẹ chối con lúc đang đau vú, đang sốt hay vừa trải qua một ca đẻ khó thường thay đổi hẳn khi đã khỏi. Nhìn kỹ thể trạng mẹ trước, chuyện tính nết tính sau.
Nguyên tắc chung là: giữ con no và ấm trước, rồi mới kiên nhẫn sửa quan hệ mẹ con. Trong lúc chờ mẹ nhận, cứ cho con bú bình sữa đầu hoặc sữa vắt từ chính mẹ, đừng để con đói làm vật đánh cược.
Khi nào chuyển sang nuôi bình và khi nào gọi thú y
Nếu sau khoảng hai ba ngày giúp mà mẹ vẫn húc con, hoặc không còn con mẹ nào phù hợp để ghép, nuôi bình là lựa chọn an toàn hơn cho con. Nuôi bình tốn công nhưng chủ động; cách làm có ở bài nuôi dê con, cừu con bằng bình sữa trong cùng danh mục.
Gọi thú y khi bầu vú mẹ sưng nóng, sữa có lợn cợn hoặc máu, mẹ sốt hay bỏ ăn sau đẻ, vì đây là lý do thể chất khiến mẹ chối con và cần được chữa. Gọi thú y cả khi một con mẹ lặp lại chuyện chối con ở nhiều lứa liền, để xem có vấn đề sức khoẻ nào đằng sau.
Về lâu dài, ghi vào sổ những con mẹ chối con và lý do. Một con mẹ lứa đầu vụng về thường khá hơn ở lứa sau. Nhưng một con mẹ năm nào cũng chối con, dù chăm thế nào, là con nên cân nhắc thôi giữ lại làm mẹ sinh sản, vì cả mẹ lẫn con đều khổ mỗi mùa đẻ.
Câu hỏi thường gặp
Dê mẹ không nhận con thì bao lâu mới nhận lại?
Nếu bắt đầu giúp ngay trong ngày đầu, nhiều con mẹ nhận lại sau một tới ba ngày nhốt chung ô hẹp và được giữ cho bú đều. Để càng lâu càng khó. Nếu quá vài ngày mẹ vẫn húc con, nên chuyển sang ghép mẹ khác hoặc nuôi bình.
Có nên bôi dầu gió hay nước hoa lên mũi mẹ và lên người con không?
Một số nơi dùng mùi mạnh để át mùi lạ khi ghép con. Cách này chưa chắc đem lại hiệu quả và có thể làm mẹ khó chịu. Dùng chính sữa, dịch ối của mẹ xoa lên con là cách tự nhiên và an toàn hơn.
Cừu mẹ đẻ đôi chỉ nhận một con thì làm sao?
Đưa cả hai con và mẹ vào ô ghép riêng, xoa sữa mẹ lên lưng và đuôi con bị bỏ, giữ mẹ cho con đó bú trước vài cữ. Thường cừu mẹ nhận lại khi được ở gần cả hai con trong không gian hẹp một hai ngày.
Ghép dê con sang mẹ khác mà khác giống có được không?
Được, con mẹ không phân biệt giống mà phân biệt mùi. Điều cần lưu ý là sữa của mẹ nhận có đủ cho thêm một con không, và hai con chênh nhau không quá nhiều về tuổi, tầm vóc để con nhỏ không bị chen.
Mẹ không nhận con có phải do mẹ thiếu sữa không?
Có thể, nhưng không phải luôn vậy. Mẹ ít sữa hay để con bú vài giây rồi bước đi, con đói kêu nhiều. Bạn vắt thử từng bên vú để biết. Nếu sữa đủ mà mẹ vẫn chối, nguyên nhân thường nằm ở mùi hoặc ở việc mẹ đau.
Con mẹ chối con có nên giữ lại làm giống nữa không?
Một lần chối con ở lứa đầu chưa đủ để loại. Nếu con mẹ lặp lại ở nhiều lứa dù đã được chăm và giúp đúng cách, nên cân nhắc không giữ làm mẹ sinh sản để tránh khổ cho cả mẹ và con mỗi mùa đẻ.