Dê mang thai thường khoảng 150 ngày, tức khoảng 5 tháng, dao động trong khoảng 145 đến 155 ngày; dê hay mang song thai, đôi khi ba thai. Dấu hiệu sớm là dê không lên giống lại sau phối khoảng ba tuần; từ khoảng tháng thứ ba bụng dê phình rõ hơn về phía bên phải, từ tháng thứ tư bầu vú phát triển. Siêu âm từ khoảng tuần thứ năm, sáu cho biết chắc dê có chửa và nhiều khi đếm được số thai.
Chăm dê chửa xoay quanh ba việc: giữ thể trạng vừa phải, tăng chất lượng khẩu phần ở khoảng sáu tuần cuối khi thai lớn nhanh, và tránh va chạm, trượt ngã trên chuồng sàn. Dê mang nhiều thai còn có nguy cơ mắc chứng nhiễm độc thai ở cuối kỳ; nhận biết sớm và gọi thú y kịp thời là điều quyết định.
Dấu hiệu dê có chửa theo thời gian
Trong ba tuần đầu sau phối, không có dấu hiệu bên ngoài nào đáng tin. Mốc đầu tiên là khoảng ngày 18 đến 24: nếu dê không lên giống lại, không kêu, không ve vẩy đuôi, không tìm đực, đó là dấu hiệu tốt. Bạn nên dắt dê đực đi qua chuồng dê cái vào sáng sớm trong những ngày này, vì mùi đực làm dê cái lên giống biểu hiện rõ hơn hẳn. Ở dê, kỳ lên giống khá rõ khi có đực trong đàn, nên nếu đàn có dê đực mà dê cái không có biểu hiện gì, khả năng đã đậu khá cao. Tuy vậy, dê vẫn có thể mất thai sớm hoặc có chửa giả, nên chưa thể kết luận.
Từ khoảng tháng thứ ba, đứng phía sau nhìn lên, bụng dê có chửa thường phình về bên phải; bên trái là dạ cỏ, nên bụng trái to chủ yếu do ăn no. Từ khoảng tháng thứ tư, bầu vú dê tơ to dần, núm căng. Những tuần cuối, đôi khi thấy thai cử động ở hông phải khi dê nằm nghỉ.
Siêu âm là cách chắc chắn. Người làm siêu âm áp đầu dò vào vùng bụng dưới, phía trước bầu vú, có thể thấy thai từ khoảng tuần thứ năm, sáu. Đếm số thai ở khoảng tháng thứ hai, thứ ba có ích vì dê mang ba thai cần chăm khác dê mang một thai. Dịch vụ siêu âm dê có ở một số cơ sở thú y; nơi không có, bạn dựa vào theo dõi lên giống và các dấu hiệu theo tháng.
Dê chửa giả: có biểu hiện như chửa mà không có thai
Đó là gì. Ở dê có hiện tượng tử cung tích đầy dịch trong khi không có thai, thường được gọi là chửa giả. Dê không lên giống lại, bụng to dần, có con còn phát triển bầu vú. Người nuôi chờ mãi tới ngày đẻ mà không thấy gì.
Khi nào nghi. Dê đã qua ngày đẻ dự kiến mà không có dấu hiệu sắp đẻ, hoặc dê bất ngờ chảy ra nhiều dịch trong từ âm hộ, bụng xẹp xuống mà không có dê con. Hiện tượng chảy dịch này đôi khi được người nuôi gọi là "đẻ ra nước".
Làm sao biết chắc. Siêu âm cho thấy tử cung chứa dịch mà không có thai, không có tim thai. Đây là cách phân biệt rõ nhất, nên nếu dê quý hoặc đàn hay gặp chuyện này, việc siêu âm ở khoảng tháng thứ hai là đáng làm.
Xử lý. Việc xử lý thuộc thú y. Hiện tượng này hay gặp hơn ở dê sữa, dê lớn tuổi và dê từng phối nhiều lần không đậu. Nhiều dê sau khi tống hết dịch ra tự quay lại chu kỳ. Người nuôi không tự dùng thuốc để làm dê "ra nước", vì nếu chẩn đoán sai mà dê thực sự có chửa thì thuốc có thể gây sảy thai.
Cho dê chửa ăn theo giai đoạn
Dê là loài ăn lá, thích chọn lựa, nên khẩu phần đa dạng giúp dê ăn được nhiều. Bảng dưới đây là nguyên lý; lượng thức ăn tinh cụ thể tuỳ giống, tầm vóc và số thai, nên hỏi cán bộ khuyến nông.
| Giai đoạn | Ưu tiên | Cần tránh |
|---|---|---|
| Khoảng 3 tháng đầu | Cỏ, lá cây, rơm ủ đủ; giữ thể trạng như lúc phối | Vỗ béo dê mới phối bằng nhiều thức ăn tinh |
| Tháng thứ 4 | Tăng lá họ đậu, cỏ non; bắt đầu thêm ít thức ăn tinh nếu dê gầy | Đổi thức ăn đột ngột, cho ăn lá non ướt sương nhiều |
| Khoảng 6 tuần cuối | Tăng thức ăn tinh từ từ, nhất là dê mang song thai, ba thai | Để dê đói dù chỉ vài ngày, nhất là dê béo |
| Vài ngày trước đẻ | Ổn định khẩu phần, cỏ ngon, nước sạch | Thử loại thức ăn mới |
Dê béo quá và dê gầy quá đều dễ gặp rắc rối cuối kỳ. Muốn biết dê có ở mức vừa không, sờ tay vào vùng thắt lưng sau xương sườn cuối: các mỏm xương cột sống cảm thấy được nhưng có lớp đệm thịt phủ là vừa; sắc cạnh là gầy; không thấy là béo.
Nước sạch phải luôn có trên sàn hoặc gần chuồng. Dê chửa ăn nhiều cỏ khô, rơm ủ thì càng cần uống nhiều; máng nước đặt cao vừa tầm, không để dê đứng vào làm bẩn.
Nhiễm độc thai: nguy cơ lớn nhất ở dê mang nhiều con
Ở khoảng sáu tuần cuối, nhất là khi dê mang hai, ba thai, nhu cầu năng lượng tăng vọt trong khi bụng chật làm dê ăn được ít đi. Nếu khẩu phần không đủ, hoặc dê bị đói vài ngày vì thời tiết, vì đổi chủ, vì bệnh, cơ thể dê phải huy động mỡ dự trữ một cách ồ ạt, sinh ra các chất gây độc. Tình trạng này thường được gọi là nhiễm độc thai hay xeton huyết ở dê chửa. Dê quá béo trước đó lại dễ mắc hơn, vì huy động mỡ nhiều hơn.
Dấu hiệu sớm thường là dê đứng tách đàn, ăn ít hoặc bỏ thức ăn tinh, lờ đờ, phản ứng chậm. Sau đó dê có thể đi loạng choạng, run cơ, có vẻ không nhìn thấy, nằm không đứng dậy được. Hơi thở có thể có mùi ngòn ngọt khó tả.
Đây là tình trạng cấp cứu: khi thấy dê chửa tháng cuối bỏ ăn và lờ đờ, hãy gọi thú y ngay chứ không chờ qua đêm. Thú y sẽ quyết cách xử lý, có khi phải can thiệp để lấy thai ra cứu mẹ. Người nuôi không tự cho uống các loại thuốc theo truyền miệng. Phòng bệnh đơn giản hơn chữa nhiều: giữ thể trạng vừa, tăng thức ăn tinh từ từ ở sáu tuần cuối, không để dê chửa bị đói, cho dê vận động.
Chuồng sàn, chăn thả và an toàn cho dê chửa
Phần lớn hộ nuôi dê dùng chuồng sàn và thả đồi. Những điểm hay gây tai nạn cho dê chửa:
- Cầu dẫn lên sàn quá dốc, trơn khi mưa, không có nẹp ngang chống trượt: dê chửa trượt ngã, đập bụng vào mép cầu.
- Khe sàn rộng làm dê kẹt chân, giãy giụa; khe sàn hợp lý vừa lọt phân mà không lọt móng.
- Dê đực hay dê cái đầu đàn húc vào bụng dê chửa khi tranh ăn ở máng hẹp; làm máng dài, nhiều chỗ ăn, hoặc tách dê chửa ở tháng cuối.
- Chăn thả trên sườn dốc đá sau mưa, lội suối sâu, bị chó đuổi chạy: nên cho dê chửa tháng cuối thả ở bãi gần, bằng phẳng.
- Cây độc ở bãi chăn như trúc đào và những loài cây người địa phương đã biết là độc với dê; dê đói dễ ăn bậy.
- Mưa lạnh kéo dài, gió lùa vào chuồng: dê chửa nhiễm lạnh dễ bỏ ăn, kéo theo nguy cơ nhiễm độc thai.
Khoảng hai tuần trước ngày đẻ dự kiến, nên chuyển dê chửa sang ô riêng sạch, khô, kín gió, gần chỗ người hay qua lại để tiện theo dõi. Chi tiết chuẩn bị ô đẻ có ở danh mục chuẩn bị đẻ và đỡ đẻ.
Dê đực trong đàn khi dê cái đang chửa
Nhiều hộ thả dê đực chung với đàn cái quanh năm. Cách này tiện, dê cái lên giống là được phối ngay, nhưng có ba cái giá. Thứ nhất, không ai biết chính xác ngày phối nên không tính được ngày đẻ, và không biết con nào đã đậu, con nào chưa. Thứ hai, dê đực trưởng thành nặng, hay đuổi, húc, nhảy lên dê cái, kể cả dê đã chửa, gây va chạm không cần thiết vào những tháng cuối. Thứ ba, dê cái tơ còn quá nhỏ có thể bị phối sớm, mang thai khi khung chậu chưa đủ, dẫn tới đẻ khó.
Cách quản lý đơn giản hơn là nuôi dê đực ở ô riêng, chỉ cho gặp dê cái khi thấy lên giống, rồi ghi ngày. Nếu muốn thả chung theo mùa, có thể cho đực vào đàn trong một khoảng thời gian xác định, vài chu kỳ lên giống, rồi rút ra; ngày đẻ của cả đàn sẽ dồn vào một khoảng, dễ chuẩn bị và dễ theo dõi hơn. Dù chọn cách nào, dê cái ở tháng cuối nên được tách khỏi dê đực.
Dê tơ cái cần được tách khỏi đực từ khi bắt đầu lớn cho tới khi đạt tầm vóc phối giống phù hợp với giống của bạn. Tuổi và cân nặng phối lần đầu có bài riêng ở danh mục chọn đôi phối; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng một con dê tơ chửa quá sớm là một ca chửa khó chăm từ đầu tới cuối.
Sảy thai ở dê và khi nào gọi thú y
Dê sảy thai lẻ tẻ có thể do va chạm, ăn phải cây độc, nhiễm lạnh hay sốt cao. Nhưng khi nhiều dê trong đàn sảy thai trong một thời gian ngắn, đó thường là dấu hiệu bệnh truyền nhiễm. Một số bệnh gây sảy thai ở dê có thể lây sang người qua tiếp xúc với thai sảy, nhau, dịch âm hộ hoặc qua sữa chưa đun sôi.
Khi dê sảy thai, đeo găng tay, gom thai và nhau vào túi kín, để riêng chờ thú y, tách dê vừa sảy ra khỏi đàn, rửa tay kỹ. Không cho chó mèo ăn thai sảy, không cho trẻ em đụng vào. Không dùng sữa của dê vừa sảy thai khi chưa có ý kiến thú y, và luôn đun sôi sữa dê trước khi uống.
Ghi lại mỗi ca sảy: ngày, tháng chửa, con dê nào, thai trông thế nào, dê mẹ có sốt không. Khi thú y tới, những dòng này giúp khoanh vùng nguyên nhân nhanh hơn nhiều so với lời kể theo trí nhớ.
Ngoài sảy thai, gọi thú y khi dê chửa bỏ ăn, lờ đờ ở tháng cuối, chảy máu hay dịch đục từ âm hộ, rặn khi chưa tới ngày, hoặc đã quá khoảng 155 ngày mà không có dấu hiệu sắp đẻ.
Câu hỏi thường gặp
Dê tơ phối lần đầu có mang thai lâu hơn dê rạ không?
Thời gian mang thai của dê tơ và dê rạ nhìn chung tương đương, nằm trong khoảng 145 đến 155 ngày. Dê tơ hay mang một thai hơn dê rạ. Điều cần chú ý ở dê tơ là tầm vóc lúc phối: phối khi dê còn quá nhỏ dễ dẫn tới đẻ khó và dê mẹ còi.
Làm sao đoán dê mang mấy con khi không có siêu âm?
Bụng to lớn, căng hai bên ở tháng cuối gợi ý dê mang nhiều con, nhưng đoán bằng mắt hay sai vì còn phụ thuộc dạ cỏ và độ béo. Nếu dê từng đẻ song thai nhiều lần, khả năng lứa này nhiều con cũng cao. Siêu âm ở khoảng tháng thứ hai, ba là cách đếm đáng tin.
Dê chửa có vắt sữa tiếp được không?
Dê sữa đang vắt mà có chửa thường được cho cạn sữa khoảng hai tháng trước ngày đẻ để cơ thể dồn sức cho thai và bầu vú nghỉ ngơi. Thời điểm và cách cạn sữa cụ thể nên hỏi kỹ thuật viên chăn nuôi dê sữa.
Dê chửa ăn lá mít, lá keo nhiều có sao không?
Lá mít, lá keo dậu và nhiều lá cây họ đậu là thức ăn tốt cho dê. Một số loại như keo dậu chứa chất có thể gây hại nếu dê ăn quá nhiều và kéo dài, nên chỉ cho chiếm một phần khẩu phần và cho ăn xen nhiều loại lá, cỏ khác.
Dê chửa có nên tắm không?
Dê không thích nước và không cần tắm. Tắm dê chửa, nhất là vào mùa lạnh, dễ làm dê nhiễm lạnh. Giữ chuồng sàn khô, sạch, quét dọn phân dưới gầm là đủ. Nếu dê bị ve, ghẻ, hỏi thú y về cách xử lý an toàn cho dê đang chửa.
Có nên cho dê chửa đi chăn thả xa không?
Ở ba tháng đầu, dê chửa khoẻ có thể đi chăn cùng đàn bình thường. Từ khoảng tháng thứ tư, nên rút ngắn quãng đường, tránh dốc đá và suối, và ở tháng cuối nên thả bãi gần, bằng phẳng hoặc cho ăn tại chuồng kết hợp vận động nhẹ.