Một con gà mái khoẻ thường đẻ tối đa một quả trứng mỗi ngày, vì cơ thể nó cần khoảng hơn một ngày để làm xong một quả trứng. Gà đẻ thành từng chuỗi nhiều ngày liền rồi nghỉ một hai ngày. Gà chuyên trứng công nghiệp có chuỗi rất dài nên một năm đẻ được rất nhiều; gà ta đẻ theo lứa ngắn, xong lứa hay đòi ấp, nên số trứng mỗi năm ít hơn hẳn.
Hiểu nhịp đẻ giúp bạn khỏi lo oan khi thấy gà nghỉ một ngày, và biết lúc nào đàn đẻ kém thật sự. Bài này giải thích vì sao gà không đẻ hai quả mỗi ngày, chuỗi đẻ và lứa đẻ khác nhau thế nào, gà đẻ giờ nào, mùa và tuổi làm số trứng lên xuống ra sao, và cách tự tính tỷ lệ đẻ của đàn nhà mình.
Vì sao gà mái đẻ tối đa một quả mỗi ngày
Một quả trứng phải đi qua cả ống dẫn trứng dài: phễu đón lòng đỏ, đoạn tiết lòng trắng, đoạn tạo màng vỏ, rồi tử cung, nơi vỏ đá vôi được bồi dần lên. Riêng phần tạo vỏ đã mất gần cả ngày. Tính trọn, từ lúc lòng đỏ rụng tới lúc quả trứng được đẻ ra thường khoảng hơn hai mươi bốn giờ một chút.
Lòng đỏ tiếp theo thường chỉ rụng sau khi quả trước đã được đẻ ra không lâu. Vì vậy trong ống dẫn trứng thường chỉ có một quả đang đi, và mỗi ngày gà đẻ tối đa một quả. Cũng vì chu kỳ dài hơn một ngày, giờ đẻ của gà trễ dần mỗi ngày một chút trong cùng một chuỗi.
Rụng trứng ở gà lại phụ thuộc ánh sáng: gà thường không rụng trứng vào buổi chiều muộn và ban đêm. Khi giờ đẻ đã trễ tới chiều, lần rụng tiếp theo bị lỡ, gà nghỉ một ngày, rồi bắt đầu chuỗi mới vào buổi sáng. Đây là lý do người nuôi thấy gà đẻ liền mấy ngày rồi tự nhiên nghỉ một hôm, hoàn toàn bình thường.
Phần bồi vỏ phần lớn diễn ra vào ban đêm, khi gà đang ngủ và không ăn. Lúc đó canxi để làm vỏ được lấy từ máu, và khi máu không đủ, gà rút từ một loại xương xốp dự trữ trong ống xương dài. Vì vậy người nuôi có kinh nghiệm hay để gà đẻ có sẵn vỏ sò, đá vôi nghiền vào buổi chiều, cho gà ăn vào trước khi lên chuồng; canxi ăn vào chiều tối được dùng ngay cho quả trứng đang làm vỏ trong đêm. Gà thiếu canxi kéo dài không chỉ đẻ trứng vỏ mỏng mà còn bị yếu xương, có con liệt chân.
Chuỗi đẻ và lứa đẻ: hai khái niệm hay bị lẫn
Chuỗi đẻ. Là số ngày gà đẻ liên tục, mỗi ngày một quả, trước khi nghỉ một ngày. Gà chuyên trứng được chọn lọc qua nhiều thế hệ để có chuỗi rất dài, giờ đẻ ít trễ, nên nghỉ rất ít. Gà ta có chuỗi ngắn hơn nhiều, đẻ vài ngày đã nghỉ.
Lứa đẻ. Là cách người nuôi gà ta gọi một đợt đẻ trọn: gà đẻ vào một ổ chừng hơn chục quả qua vài tuần, rồi nằm ổ đòi ấp. Nếu được ấp và nuôi con, gà mái nghỉ đẻ nhiều tuần. Nếu không cho ấp, gà thường quay lại đẻ sớm hơn.
Vì sao gà ta đẻ ít hơn gà công nghiệp. Không phải gà ta yếu hơn, mà vì gà ta còn giữ bản năng ấp và nuôi con, và chuỗi đẻ ngắn. Gà chuyên trứng gần như đã mất bản năng ấp, dồn sức cho đẻ. Hai loại phục vụ hai mục đích khác nhau.
Đòi ấp cắt ngang lứa đẻ. Khi đòi ấp, buồng trứng của gà mái ngừng hoạt động. Một đàn gà ta có nhiều con đòi ấp cùng lúc thì số trứng nhặt được tụt hẳn, dù đàn không có bệnh gì.
Đọc sổ theo hai khái niệm này. Khi ghi sổ, bạn sẽ thấy con gà ta đẻ theo nhịp vài ngày liền, nghỉ một hôm, lặp lại cho tới hết lứa rồi nằm ổ. Một con nghỉ một ngày giữa lứa là chuyện của chuỗi đẻ; một con ngừng hẳn cả tuần mà không nằm ổ, không thay lông mới là chuyện cần tìm hiểu.
Số trứng thường gặp theo nhóm gà
Con số trứng mỗi năm khác nhau rất nhiều giữa các giống, các đàn và cách nuôi; bảng chỉ đưa mức tương đối để bạn biết kỳ vọng. Khi cần số cụ thể cho giống đang nuôi, hỏi cơ sở bán giống hoặc khuyến nông địa phương, và tốt nhất là tự ghi sổ.
| Nhóm gà | Nhịp đẻ | Số trứng mỗi năm (tương đối) |
|---|---|---|
| Gà ta thả vườn, có cho ấp và nuôi con | Vài lứa mỗi năm, giữa các lứa nghỉ dài | Ít, thường chỉ vài chục quả |
| Gà ta, gà ri không cho ấp, nuôi tốt | Lứa ngắn nối nhau, nghỉ ít hơn | Khá hơn, nhưng vẫn kém xa gà chuyên trứng |
| Gà lai lông màu kiêm dụng | Chuỗi trung bình, ít đòi ấp | Trung bình |
| Gà chuyên trứng công nghiệp | Chuỗi rất dài, hầu như không đòi ấp | Cao nhất, thường quanh ba trăm quả trong một chu kỳ đẻ ở trại nuôi đúng quy trình |
| Gà giống to xác bản địa | Lứa ngắn, nghỉ dài | Thấp |
Đừng so đàn gà ta thả vườn với con số của gà chuyên trứng trong trại công nghiệp. Hai thứ khác nhau từ giống, thức ăn tới ánh sáng. So đàn nhà mình với chính nó qua các tháng mới có ý nghĩa.
Gà đẻ giờ nào và vì sao mỗi ngày trễ hơn một chút
Phần lớn gà mái đẻ trong buổi sáng tới đầu giờ chiều. Quả đầu của một chuỗi thường đẻ sớm nhất, những quả sau trễ dần vì chu kỳ hơn hai mươi bốn giờ. Tới khi giờ đẻ dồn về buổi chiều, gà nghỉ một ngày rồi lại bắt đầu sớm. Vì thế trong một đàn, giờ đẻ của các con trải đều từ sáng tới chiều, nhưng đông nhất vào buổi sáng.
Biết điều này để sắp xếp: nhặt trứng ít nhất hai lần, một lần trước trưa và một lần cuối chiều. Đừng thả gà ra vườn quá sớm khi phần lớn đàn chưa đẻ, vì gà sẽ tìm chỗ đẻ rông ngoài bụi. Nhiều hộ giữ gà trong chuồng có ổ tới giữa buổi sáng rồi mới mở cửa, nhờ đó gần như mọi quả trứng nằm trong ổ.
Gà mái tơ mới vào đẻ thì giờ đẻ chưa ổn định, có con đẻ cả chiều muộn. Gà đẻ trứng ban đêm hay rơi trứng từ sào đậu xuống nền, thường vỏ mỏng; nếu hiện tượng này kéo dài ở gà đã đẻ lâu, nên xem lại khẩu phần và sức khoẻ.
Với người nuôi gà để bán trứng cho hàng xóm, nắm được giờ đẻ còn giúp giữ trứng sạch và tươi. Trứng nhặt sớm ít bị dẫm bẩn, ít bị gà mổ vỡ, ít bị nắng chiều hun nóng. Trứng của buổi sáng nên được để vào chỗ mát ngay, ghi ngày nhặt, bán hoặc dùng theo thứ tự quả cũ trước, quả mới sau.
Mùa, tuổi và những thứ làm số trứng lên xuống
Cùng một đàn gà, số trứng nhặt được thay đổi theo năm tháng. Các yếu tố chính:
- Độ dài ngày: ngày dài lên thì gà đẻ nhiều hơn, ngày ngắn đi thì đẻ ít. Ở các tỉnh phía Bắc, mùa đông ngày ngắn và lạnh nên gà ta hay giảm đẻ rõ.
- Nắng nóng: gà há mỏ thở, ăn ít, đẻ giảm và vỏ trứng mỏng đi trong những đợt nóng kéo dài.
- Tuổi: gà đẻ nhiều nhất trong năm đẻ đầu, sau đó mỗi năm giảm dần; trứng của gà già to hơn nhưng vỏ mỏng hơn.
- Thay lông: gà thay lông hằng năm thường ngừng đẻ trong vài tuần tới vài tháng.
- Đòi ấp: với gà ta, nhiều con đòi ấp cùng lúc kéo số trứng của đàn xuống thấp.
- Thức ăn và nước: thiếu đạm, thiếu canxi, thiếu nước sạch là đẻ giảm sau ít ngày.
- Căng thẳng: chồn cáo quấy chuồng, chó đuổi, nhập gà mới, chuyển chuồng làm đàn sụt trứng tức thì.
Phần lớn những thay đổi theo mùa và tuổi là tự nhiên, không cần can thiệp. Khi số trứng sụt mạnh mà không khớp với lý do nào ở trên, xem bài gà mái ngừng đẻ trong cùng danh mục để kiểm theo thứ tự.
Tự tính tỷ lệ đẻ của đàn nhà mình
Tỷ lệ đẻ là con số đơn giản nhất để theo dõi sức đẻ của đàn. Cách làm:
- Đếm số gà mái đang ở tuổi đẻ trong đàn, không tính gà mái đang ấp, đang nuôi con.
- Mỗi ngày ghi tổng số trứng nhặt được, kể cả trứng vỡ, trứng dị hình.
- Cộng số trứng của bảy ngày, chia cho bảy để được trung bình một ngày.
- Chia trung bình một ngày cho số gà mái, nhân một trăm để ra tỷ lệ phần trăm.
- Ghi tỷ lệ của từng tuần thành một cột để thấy đàn đang lên hay xuống.
Ví dụ giả định: đàn có mười hai mái đang đẻ, một tuần nhặt được năm mươi sáu quả. Trung bình tám quả một ngày, chia mười hai mái được khoảng hai phần ba, tức tỷ lệ đẻ chừng sáu mươi bảy phần trăm. Nếu ba tuần sau tỷ lệ chỉ còn ba mươi phần trăm mà không phải mùa thay lông hay đòi ấp, đó là dấu hiệu nên tìm nguyên nhân.
Tỷ lệ đẻ không bao giờ đạt một trăm phần trăm kéo dài, vì gà luôn có ngày nghỉ giữa các chuỗi. Đừng đặt kỳ vọng mỗi con một quả mỗi ngày.
Gà đẻ hai quả một ngày, đẻ cách ngày: bình thường hay đáng lo
Thỉnh thoảng người nuôi nhặt được hai quả cùng một ngày từ một con gà, nhất là gà mái tơ mới đẻ. Đó là khi hai lòng đỏ rụng quá gần nhau, quả trước chưa kịp đẻ ra thì quả sau đã vào ống. Thường một trong hai quả bị vỏ mỏng hoặc không vỏ vì không đủ thời gian bồi vỏ. Hiện tượng này lẻ tẻ thì không đáng lo và thường tự hết khi nhịp đẻ ổn định.
Gà đẻ cách ngày lại càng bình thường với gà ta: chuỗi đẻ ngắn, đẻ một hai ngày nghỉ một ngày. Với gà chuyên trứng ở độ tuổi đẻ đỉnh, nếu nhiều con chuyển sang đẻ cách ngày, đẻ thưa hẳn so với tuần trước, thì nên xem lại thức ăn, nước, nhiệt độ chuồng.
Đáng lo hơn là gà đẻ ra trứng không vỏ thường xuyên, gà rặn nhiều mà không ra trứng, bụng gà phình căng, gà đi lạch bạch như chim cánh cụt, hoặc gà ngồi ủ trong ổ lâu mà không đẻ. Đó là những dấu hiệu có thể liên quan tới tắc trứng hoặc viêm trong ống dẫn trứng, nên báo thú y sớm, không tự bóp bụng hay can thiệp vào lỗ huyệt.
Câu hỏi thường gặp
Gà ta mỗi lứa đẻ bao nhiêu trứng?
Mỗi lứa gà ta thường đẻ hơn chục quả rồi nằm ổ đòi ấp; con số cụ thể khác nhau giữa từng con, từng giống và tuỳ mùa. Theo dõi một hai lứa của chính đàn nhà mình sẽ cho bạn con số đáng tin hơn.
Gà công nghiệp có đẻ mỗi ngày không?
Gà chuyên trứng ở giai đoạn đẻ đỉnh có thể đẻ gần như mỗi ngày trong chuỗi dài, nhưng vẫn có ngày nghỉ xen giữa. Tỷ lệ đẻ của đàn luôn dưới một trăm phần trăm.
Gà đẻ trứng vào ban đêm có sao không?
Thỉnh thoảng có ở gà mái tơ hoặc khi nhịp đẻ bị lệch. Nếu kéo dài, trứng hay rơi từ sào đậu, vỡ hoặc vỏ mỏng, bạn nên xem lại khẩu phần canxi, ánh sáng trong chuồng và sức khoẻ của gà.
Gà đẻ bao nhiêu năm thì nghỉ?
Gà mái không nghỉ hẳn vào một mốc cố định mà đẻ giảm dần qua từng năm. Năm đầu đẻ nhiều nhất, những năm sau ít hơn. Với gà nuôi lấy trứng cho nhà ăn, nhiều hộ vẫn giữ gà già vài năm dù đẻ thưa.
Tại sao gà nhà đẻ ít hơn gà nhà hàng xóm?
Có thể khác giống, khác tuổi, khác khẩu phần, khác chỗ thả hoặc đàn nhà bạn đang có nhiều con đòi ấp, thay lông. Ghi sổ tỷ lệ đẻ từng tuần giúp biết đàn mình đang tụt thật hay vốn dĩ như vậy.
Có thuốc nào giúp gà đẻ mỗi ngày hai quả không?
Không có cách nào an toàn làm gà đẻ hai quả mỗi ngày đều đặn, vì giới hạn nằm ở thời gian làm vỏ trứng. Những lời quảng cáo thuốc kích đẻ vượt sức thường gây hại cho gà; vấn đề sinh sản kéo dài nên hỏi thú y.