Gà ta và gà thả vườn nuôi ở nông hộ thường bắt đầu đẻ khoảng 5 đến 6 tháng tuổi; gà chuyên trứng công nghiệp sớm hơn, thường quanh 18 đến 20 tuần; còn các giống to xác như gà Đông Tảo, gà Hồ thường vào đẻ muộn hơn nhiều tháng. Đây là mức thường gặp, mỗi đàn còn sớm muộn theo mùa nở, cách cho ăn và sức khoẻ.
Thay vì đếm tháng, cách chắc hơn là nhìn chính con gà: mào và tích đỏ tươi lên, khoảng cách giữa hai mỏm xương chậu rộng ra, gà ngồi thụp xuống khi bạn đưa tay qua lưng. Bài này đi qua tuổi vào đẻ của từng nhóm gà, những dấu hiệu gà mái tơ sắp đẻ, việc nên làm trong mấy tuần trước đó, và cách tìm nguyên nhân khi đàn quá tuổi mà chưa có quả trứng nào.
Tuổi vào đẻ thường gặp của từng nhóm gà
Các mốc dưới đây là mức thường gặp ở đàn được nuôi đủ ăn, khoẻ mạnh, ghi để bạn có khung so sánh. Giống cụ thể, dòng lai và điều kiện nuôi làm lệch mốc vài tuần là chuyện bình thường; khi cần con số cho giống nhà mình, hỏi người bán giống hoặc cán bộ thú y, khuyến nông địa phương.
| Nhóm gà | Thường vào đẻ khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gà ta, gà ri, gà nội nhỏ con | 5 đến 6 tháng tuổi | Đẻ theo lứa, mỗi lứa một chuỗi trứng rồi hay đòi ấp |
| Gà lai thả vườn, gà lông màu kiêm dụng | 5 đến 6 tháng tuổi | Đẻ đều hơn gà ta, ít đòi ấp hơn |
| Gà chuyên trứng công nghiệp | Quanh 18 đến 20 tuần tuổi | Được chọn lọc để đẻ sớm, đẻ dày, hầu như không đòi ấp |
| Gà giống to xác bản địa (Đông Tảo, Hồ, Mía…) | Muộn hơn gà ta nhiều tháng | Lớn chậm, nặng nề, số trứng mỗi năm ít |
Điều cần nhớ: tuổi vào đẻ đi theo độ chín của cơ thể chứ không theo lịch. Một con gà ta nuôi thiếu ăn có thể bảy tám tháng mới đẻ, còn một con được nuôi tốt, nở vào mùa ngày dài có thể đẻ sớm hơn mức trong bảng. Vì vậy đừng lo khi đàn nhà mình chậm vài tuần so với nhà hàng xóm.
Dấu hiệu gà mái tơ sắp đẻ quả trứng đầu tiên
Mào và tích đổi màu. Lúc còn là gà hậu bị, mào và tích của gà mái nhỏ, màu hồng nhạt hoặc hơi vàng. Khoảng một vài tuần trước khi đẻ, mào và tích to ra, mọng lên và chuyển đỏ tươi. Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất từ xa, nhất là ở gà mái mào đơn.
Xương chậu mở rộng. Hai mỏm xương chậu nằm hai bên lỗ huyệt. Ở gà chưa đẻ, hai mỏm này sát nhau, cứng. Khi gà sắp đẻ, chúng mềm hơn và tách xa nhau; nhiều người nuôi đặt ngón tay vào giữa, lọt khoảng hai ba ngón là gà đã gần ngày đẻ. Sờ nhẹ, bắt gà đúng cách, không bóp bụng.
Gà ngồi thụp xuống khi bị chạm. Gà mái sắp đẻ hay ngồi thụp, xoè nhẹ cánh khi bạn đưa tay qua lưng hoặc khi gà trống lại gần. Đó là tư thế chịu đạp, cho biết gà đã thành thục sinh dục.
Đi tìm chỗ đẻ. Gà bắt đầu ngó nghiêng vào các ổ, góc kín, đống rơm, ngồi thử rồi bỏ đi, kêu cục tác dù chưa có trứng. Lúc này nên có ổ sẵn để gà quen ổ ngay từ quả đầu.
Lỗ huyệt và bụng thay đổi. Lỗ huyệt to hơn, ẩm, màu nhạt; bụng giữa xương ức và xương chậu mềm, rộng hơn. Gà cũng ăn khoẻ hơn, uống nhiều nước hơn trong những ngày này.
Vì sao cùng một lứa mà con đẻ trước, con đẻ sau
Gà cùng ngày nở, nuôi chung một chuồng vẫn có thể vào đẻ cách nhau vài tuần, có khi hơn một tháng. Nguyên nhân đầu tiên là thể trạng: con được ăn đủ, tranh máng thắng, đạt cân nặng sớm thì thành thục sớm. Trong đàn có thứ bậc, những con yếu thế bị đuổi khỏi máng ăn, mổ đuổi suốt ngày, lớn chậm và đẻ muộn hơn hẳn. Máng ăn máng uống đủ chỗ cho cả đàn cùng ăn là cách giảm chênh lệch này.
Nguyên nhân thứ hai là độ dài ngày. Gà mái phản ứng với ánh sáng: ngày dài lên thì cơ thể được báo hiệu vào mùa sinh sản, ngày ngắn đi thì chững lại. Một lứa gà nở cuối mùa đông thường vào đẻ khi ngày đang dài dần nên đẻ khá đúng hẹn; lứa nở giữa năm lại tới tuổi đẻ đúng lúc ngày ngắn nhất, nhất là ở các tỉnh phía Bắc, nên dễ chậm. Ở các tỉnh phía Nam, chênh lệch độ dài ngày giữa các mùa nhỏ hơn nên ảnh hưởng này nhẹ hơn.
Nguyên nhân thứ ba là sức khoẻ: giun sán, ve mạt, bệnh hô hấp kéo dài đều làm gà còi và chậm thành thục. Cuối cùng là bản thân con gà: trong một đàn gà ta thuần, sự khác nhau về di truyền giữa từng con khá lớn, nên chênh nhau vài tuần không phải là bất thường.
Chuẩn bị trong vài tuần trước khi đàn vào đẻ
Giai đoạn chuyển từ gà hậu bị sang gà đẻ là lúc gà dễ bị xáo trộn nhất. Mấy việc dưới đây làm sớm thì đàn vào đẻ êm, ít trứng rơi vãi:
- Đặt ổ đẻ sẵn trước khi gà đẻ quả đầu: chỗ khuất, hơi tối, có lót rơm hoặc trấu sạch. Gà quen ổ từ đầu thì ít đẻ rông.
- Chuyển dần sang khẩu phần cho gà đẻ khi đàn bắt đầu có dấu hiệu sắp đẻ, không chuyển quá sớm: gà chưa đẻ mà ăn nhiều canxi kéo dài không có lợi.
- Để sẵn vỏ sò, vỏ hến nghiền hoặc bột đá trong một máng riêng cho gà tự ăn khi đã vào đẻ; gà biết tự lấy thêm khi cơ thể cần.
- Hoàn tất lịch tiêm phòng theo hướng dẫn của cán bộ thú y trước khi gà vào đẻ, vì tiêm, bắt gà giữa lúc đang đẻ dễ làm đàn sụt trứng.
- Tẩy giun, trị ve mạt nếu cần theo tư vấn thú y, cũng nên làm trước giai đoạn này.
- Không nhập gà mới, không chuyển chuồng, không đổi người chăm trong những tuần gà sắp đẻ.
- Đảm bảo nước sạch luôn có; gà đẻ cần nhiều nước hơn bạn nghĩ vì quả trứng phần lớn là nước.
Những việc này không làm gà đẻ sớm hơn, nhưng giúp gà đẻ đúng chỗ, đẻ đều và không bị sốc khi cơ thể đang thay đổi lớn. Chi tiết về chuồng trại và khẩu phần cho gà đẻ hằng ngày là phần của chăn nuôi gà nói chung; ở đây chỉ nêu những gì gắn với lúc gà bắt đầu sinh sản.
Quả trứng đầu tiên và mấy tuần đầu của gà mái tơ
Những quả trứng đầu tiên thường nhỏ hơn hẳn trứng của gà đã đẻ lâu, người nuôi quen gọi là trứng so. Trong vài tuần đầu, buồng trứng và ống dẫn trứng của gà chưa nhịp nhàng nên rất hay gặp chuyện lạ: trứng vỏ mỏng, trứng không vỏ chỉ có màng, trứng hai lòng đỏ to bất thường, trứng rất nhỏ không có lòng đỏ, gà đẻ hai quả một ngày rồi nghỉ vài hôm. Phần lớn những chuyện này tự hết khi gà đẻ ổn định.
Nhịp đẻ cũng chưa đều. Một con gà mái tơ có thể đẻ hai ba ngày rồi nghỉ, đẻ ngoài sân, đẻ ban chiều thay vì buổi sáng. Sau chừng vài tuần, cỡ trứng lớn dần và gà đẻ vào giờ ổn định hơn. Đừng vội đánh giá một con gà là đẻ kém chỉ dựa vào tháng đầu.
Cần để ý một chuyện: gà mái tơ rặn quả trứng đầu, nhất là quả to, đôi khi bị chảy ít máu ở lỗ huyệt. Máu dính lỗ huyệt thu hút những con khác tới mổ, có thể thành vết thương nặng. Thấy gà có vết máu ở lỗ huyệt, bạn nên tách riêng vài ngày cho lành. Nếu thấy một khối đỏ lòi ra ngoài lỗ huyệt không tự thụt vào, đó là sa ống dẫn trứng, cần tách gà ngay và hỏi thú y.
Gà quá tuổi mà chưa đẻ: kiểm theo thứ tự này
Có chắc là gà mái và có chắc là chưa đẻ không. Với gà ta, phân biệt trống mái lúc nhỏ dễ sai; một con mào nhỏ, không gáy vẫn có thể là trống chậm lớn. Một con mái mào đỏ, xương chậu đã rộng mà không thấy trứng trong ổ thì nhiều khả năng đang đẻ rông ở bụi cây, đống củi, gầm nhà.
Mùa và ánh sáng. Đàn tới tuổi đẻ đúng lúc ngày ngắn có thể chậm lại một thời gian. Chuồng quá tối, gà nhốt suốt ngày không ra sân cũng làm gà chậm thành thục.
Cân nặng và khẩu phần. Gà gầy, bắt được thấy xương ức sắc cạnh, là gà chưa đủ sức để đẻ. Ngược lại gà ăn nhiều tinh bột, béo mỡ bụng cũng đẻ muộn và đẻ kém. Khẩu phần thiếu đạm, chỉ cho ăn thóc và cơm thừa là nguyên nhân hay gặp ở nông hộ.
Ký sinh trùng và stress. Ve mạt, rận gà hút máu ban đêm, giun sán trong ruột, chồn cáo quấy phá chuồng, chó đuổi gà ban ngày đều làm gà không yên để vào đẻ.
Bệnh. Gà có dấu hiệu khò khè, chảy nước mũi, tiêu chảy kéo dài, mào tái, ủ rũ thì đó là việc của thú y trước, chuyện đẻ tính sau.
Vì sao không nên ép gà mái tơ đẻ sớm
Có người muốn gà sớm có trứng nên tăng đèn thắp đêm, cho ăn thật nhiều đạm, thậm chí tìm thuốc kích đẻ. Cách làm này thường phản tác dụng. Gà bị đẩy vào đẻ khi cơ thể chưa đủ lớn sẽ đẻ trứng nhỏ trong thời gian dài, dễ bị sa ống dẫn trứng, dễ kiệt sức và nghỉ đẻ sớm. Tổng số trứng cả đời của con gà không vì thế mà nhiều hơn.
Với gà chuyên trứng nuôi theo quy trình công nghiệp, lịch chiếu sáng và khẩu phần đã được các trại tính kỹ từ lúc gà con, không áp dụng nửa vời ở nông hộ được. Với gà ta, gà thả vườn, cách tốt nhất là nuôi gà hậu bị đủ ăn, đủ vận động, đủ ánh sáng tự nhiên, để gà vào đẻ khi cơ thể đã sẵn sàng. Trang không hướng dẫn dùng bất kỳ thuốc, hormone nào để kích gà đẻ; khi đàn có vấn đề sinh sản kéo dài, người quyết định can thiệp là bác sĩ thú y.
Một gợi ý nhỏ cho những ai nuôi gà để nhà ăn trứng: ghi ngày nở của từng lứa và ngày nhặt quả trứng đầu tiên vào một cuốn sổ. Sau hai ba lứa, bạn sẽ có mốc tuổi vào đẻ của chính giống gà nhà mình, đáng tin hơn mọi con số trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Gà ri bao nhiêu tháng thì đẻ?
Gà ri là giống gà nhỏ con nên thường vào đẻ sớm trong nhóm gà ta, phần nhiều quanh 5 tháng tuổi, có đàn sớm hơn hoặc muộn hơn vài tuần tuỳ mùa và cách nuôi. Dựa vào mào đỏ và xương chậu mở rộng để biết chính xác từng con.
Gà Đông Tảo bao lâu thì đẻ?
Gà Đông Tảo lớn chậm, thân nặng nên vào đẻ muộn hơn gà ta nhiều tháng và số trứng mỗi năm cũng ít. Mốc cụ thể khác nhau giữa các đàn, bạn nên hỏi cơ sở bán giống về đàn bố mẹ của họ và theo dõi dấu hiệu trên chính con gà.
Gà mái chưa có gà trống thì có đẻ không?
Có. Gà mái đẻ trứng không cần gà trống; trứng đẻ ra khi không có trống là trứng không phôi, vẫn ăn được bình thường. Gà trống chỉ cần khi bạn muốn có trứng có phôi để cho ấp.
Trứng đầu tiên của gà mái tơ có ăn được không?
Ăn được như trứng bình thường nếu vỏ nguyên, sạch. Trứng so nhỏ hơn nhưng không độc hại gì. Trứng không vỏ, vỏ mềm thì nên bỏ vì dễ nhiễm bẩn.
Mào gà mái đỏ rồi mà mãi chưa thấy trứng là sao?
Trường hợp hay gặp nhất là gà đã đẻ nhưng đẻ rông ở chỗ khác. Bạn thử nhốt gà trong chuồng có ổ vào buổi sáng vài ngày để xem. Nếu vẫn không có trứng, kiểm thêm khẩu phần, ve mạt và hỏi thú y nếu gà có biểu hiện bệnh.
Có nên thắp đèn ban đêm cho gà hậu bị để đẻ sớm không?
Không nên tự làm với gà ta, gà thả vườn. Tăng ánh sáng sớm khi gà chưa đủ lớn dễ làm gà đẻ trứng nhỏ, sa ống dẫn trứng và nghỉ đẻ sớm. Lịch chiếu sáng chỉ phù hợp khi đi kèm cả quy trình nuôi đã được tính sẵn.