Gà trống đạp mái là cách gà giao phối: gà trống nhảy lên lưng gà mái, ngậm lông gáy để giữ thăng bằng, hạ đuôi để lỗ huyệt hai con chạm nhau trong vài giây, tinh trùng được chuyển sang gà mái qua cái chạm ngắn ngủi đó. Gà trống không có bộ phận giao cấu như vịt, nên mỗi lần đạp rất nhanh và lặp lại nhiều lần trong ngày.
Đạp mái là hành vi bình thường, nhưng trong đàn nông hộ nó hay sinh ra chuyện: gà mái trụi lông lưng, trầy da; gà trống lười, đàn ít trứng có phôi; gà trống quá hung, đuổi cả trẻ con. Bài này giải thích một lần đạp mái diễn ra thế nào, đọc hành vi nào là bình thường, cách giảm thương tích cho gà mái và những trường hợp nên hỏi thú y.
Một lần gà trống đạp mái diễn ra thế nào
Trước khi đạp, gà trống thường có màn tán tỉnh. Kiểu hay gặp nhất là gọi mồi: gà trống bới được hạt thóc, con sâu thì không ăn mà nhặt lên thả xuống, kêu tục tục liên hồi để gọi mái lại. Kiểu thứ hai là múa cánh: gà trống sà một bên cánh xuống chạm đất, bước nghiêng quanh con mái theo vòng nửa tròn. Với gà mái đã quen, nhiều khi gà trống bỏ qua phần này và tiến thẳng tới.
Gà mái sẵn sàng sẽ ngồi thụp xuống, hơi xoè cánh, lưng phẳng. Gà trống nhảy lên, hai chân bám lên lưng hoặc vai con mái, mỏ ngậm lông gáy hoặc mào để giữ thăng bằng. Gà mái nghiêng đuôi sang một bên, gà trống hạ đuôi xuống, hai lỗ huyệt chạm nhau. Toàn bộ việc này thường chỉ vài giây. Xong, gà mái đứng dậy, rũ lông và đi tiếp như không có gì.
Nếu gà mái chưa sẵn sàng, nó chạy né, gà trống đuổi theo một quãng. Gà trống nhỏ con hoặc non thường bị gà mái lớn từ chối nhiều lần. Những cuộc đuổi bắt ngắn như vậy là bình thường; chỉ đáng lo khi gà trống dồn một con mái liên tục, khiến con mái phải trốn biệt trong góc chuồng, không dám ra máng ăn.
Muốn biết gà trống nhà mình có làm việc hay không, cách đơn giản là đứng xa quan sát khoảng mười lăm phút ngay sau khi mở chuồng buổi sáng, vài hôm liền. Bạn đếm xem gà trống đạp mấy lần, những lần nào gà mái ngồi xuống hẳn và đuôi hai con chạm nhau, những lần nào gà trống tụt khỏi lưng giữa chừng. Đạp hụt nhiều, trượt chân nhiều là gợi ý xem lại chân, cân nặng của gà trống và độ trơn của sân. Kết hợp với việc đập thử trứng để xem tỷ lệ có phôi, bạn có hai nguồn thông tin khá đủ để đánh giá.
Nhịp đạp mái trong ngày và trong đàn
Đông nhất vào sáng sớm và chiều muộn. Lúc vừa thả chuồng buổi sáng và khoảng cuối chiều trước khi lên chuồng ngủ là hai khung giờ gà trống hoạt động mạnh nhất. Buổi trưa nắng, gà nằm nghỉ dưới bóng cây, gần như không đạp.
Một trống đạp nhiều lần trong ngày. Gà trống khoẻ có thể đạp mái nhiều lần trong ngày, rải ra cho nhiều con. Số lần đạp không quyết định tất cả; mỗi lần đạp đúng, tinh trùng được gà mái giữ lại trong một thời gian, nên con mái không cần bị đạp liên tục mới có trứng có phôi.
Gà trống có con mái ưa thích. Trong đàn, gà trống thường đạp vài con ưa thích nhiều hơn hẳn những con còn lại. Những con được ưa thích chính là những con hay bị trụi lưng. Ngược lại, có con mái gần như không được đạp.
Thứ bậc trong đàn chi phối. Gà mái đầu đàn đôi khi né trống hoặc đánh lại gà trống non. Khi có hai ba con trống, con trống đầu đàn ngăn những con khác đạp, thậm chí lao vào đuổi khi con kia đang đạp.
Gà mái đang đòi ấp hoặc thay lông thường né. Gà mái đang ngồi ổ, đang thay lông hay đang ốm thường không chịu đạp; gà trống tử tế sẽ bỏ qua, gà trống hung hăng thì vẫn dồn, gây thương tích.
Đọc hành vi: chỗ nào bình thường, chỗ nào cần để ý
Bảng dưới gom những tình huống người nuôi hay hỏi. Cột bên phải không phải chẩn đoán, chỉ là gợi ý nên xem thêm gì.
| Bạn thấy | Thường là | Nên để ý |
|---|---|---|
| Gà trống ngậm lông gáy, mổ nhẹ đầu gà mái lúc đạp | Bình thường, để giữ thăng bằng | Gáy gà mái trầy, rụng lông thành mảng |
| Gà mái chạy, gà trống đuổi một quãng rồi thôi | Bình thường, gà mái từ chối | Gà trống dồn một con suốt ngày |
| Gà mái ngồi thụp khi người đưa tay qua lưng | Gà mái đã thành thục, đang đẻ | Không có gì |
| Gà mái nhảy lên lưng gà mái khác | Hay gặp ở đàn không có trống hoặc gà mái đầu đàn | Nếu một con mái đổi giọng, mọc lông cổ dài như trống, nên hỏi thú y |
| Gà trống đạp cả gà mái tơ còn nhỏ | Gà trống không phân biệt | Gà mái tơ bị thương, sợ hãi, chậm lớn |
| Gà trống không đạp, đứng một chỗ, chân co | Gà trống có vấn đề | Chân sưng, què, lưng đau, bệnh |
Phần lớn các tình huống ở cột giữa không cần can thiệp. Việc của người nuôi là để ý những con bị thương hoặc bị dồn quá mức, và những gà trống có dấu hiệu đau, bệnh.
Gà mái bị trụi lông lưng, trầy da vì bị đạp nhiều
Mỗi lần đạp, móng chân và cựa gà trống cào lên lưng, vai gà mái; mỏ ngậm lông gáy. Với những con mái được ưa thích, sau vài tuần lông lưng và lông gáy có thể trụi thành mảng, da đỏ, có khi trầy xước, rách. Lông trụi chưa phải là vết thương, nhưng da lộ ra thì dễ bị cháy nắng, dễ bị những con khác mổ vào chỗ đỏ, và vết rách có thể nhiễm trùng hoặc bị ruồi đẻ trứng.
Cách giảm đầu tiên là xem lại số gà mái cho mỗi con trống: gà trống có quá ít mái để chia thì mỗi con mái phải chịu nhiều lần đạp hơn. Cách thứ hai là cho những con mái bị trụi nặng nghỉ ngơi: tách riêng vài tuần cho lông mọc lại. Cách thứ ba, một số người nuôi dùng tấm áo lưng bằng vải bạt mỏng có quai luồn qua cánh, che phần lưng gà mái. Áo phải vừa, không cọ vào nách, được tháo ra kiểm tra thường xuyên.
Móng và cựa gà trống quá dài, quá nhọn làm thương tích nặng hơn. Việc cắt, mài cựa nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc thú y làm, vì cắt sâu vào phần có mạch máu sẽ chảy máu nhiều và gây đau. Tuyệt đối không dùng cách thô bạo như bẻ cựa.
Khi lông lưng mọc lại, gà mái cũng cần khẩu phần đủ đạm. Những đàn ăn thóc là chính, thiếu đạm, lông mọc chậm và giòn, dễ gãy hơn.
Gà trống không chịu đạp mái: nguyên nhân hay gặp
Khi đập thử trứng thấy ít phôi và quan sát thấy gà trống ít khi đạp, các nguyên nhân dưới đây đáng kiểm trước:
- Chân đau: gà trống nặng ký hay bị chai lòng bàn chân, sưng khớp, viêm móng; đau chân thì không bám được lưng mái.
- Quá béo hoặc quá già: gà trống nuôi lâu năm, ăn nhiều tinh bột, ít vận động thường chậm chạp, đạp hụt nhiều.
- Còn quá non: gà trống chưa đủ tuổi đã có hành vi nhưng hay bị gà mái lớn từ chối.
- Nắng nóng kéo dài: gà trống há mỏ thở, nằm nhiều, giảm hẳn hoạt động; tinh trùng cũng kém đi.
- Mới về đàn: gà trống mới nhập cần thời gian để quen chỗ và được gà mái chấp nhận.
- Bị con trống khác át: trong đàn nhiều trống, con yếu thế gần như không được đạp.
- Bệnh, ký sinh trùng: ve mạt, giun sán, bệnh hô hấp làm gà trống mệt mỏi, mào tái.
Phần lớn các nguyên nhân trên xử lý được bằng chăm sóc: nền chuồng khô, sân có chỗ mát, khẩu phần cân đối, cho gà trống thời gian làm quen. Nếu gà trống có biểu hiện bệnh rõ, chân sưng nóng, đi khập khiễng kéo dài, nên mời thú y khám.
Đàn có nhiều trống, gà trống quá hung: giữ an toàn cho mái và cho người
Gà trống đánh nhau, dồn mái, mổ người là chuyện hay gặp ở đàn thả vườn. Mấy bước sau giúp giảm rủi ro mà không phải dùng tới đòn roi:
- Chỉ giữ số gà trống thật sự cần cho việc lấy trứng có phôi; gà trống dư nên tách nuôi thịt riêng.
- Khi đàn có hai trống trở lên, cho đủ chỗ cho gà tản ra: sân rộng, nhiều chỗ khuất như bụi cây, giàn gỗ để mái trốn.
- Tách riêng gà mái tơ chưa đẻ khỏi gà trống trưởng thành cho tới khi gà mái đủ lớn.
- Với gà trống hay lao vào người: không trêu, không đuổi, không cho trẻ nhỏ vào sân khi gà trống đang ở ngoài; người lớn vào sân mang ủng, cầm tấm chắn.
- Không dùng roi, ném đá để dạy gà trống; làm vậy gà càng hung và người nuôi dễ bị thương.
- Một gà trống liên tục làm mái bị thương nặng dù đã điều chỉnh số mái, nên cân nhắc thay con trống khác hiền hơn.
Cựa gà trống trưởng thành có thể gây vết thương sâu ở chân người, nhất là trẻ em. Vết thương do cựa gà cần rửa sạch và đi khám nếu sâu, sưng đỏ.
Khi nào cần hỏi bác sĩ thú y
Nên báo thú y khi gà mái có vết rách ở lưng, cổ, cánh, đặc biệt vết thương có dòi, có mùi hoặc gà ủ rũ, bỏ ăn. Vết thương bị ruồi đẻ trứng ở gia cầm tiến triển rất nhanh, xử lý sớm thì đỡ mất gà. Không tự đổ các chất tẩy, dầu nhớt hay thuốc trừ sâu vào vết thương như một số mẹo truyền miệng.
Phía gà trống, nên hỏi thú y khi gà trống đi khập khiễng nhiều ngày, khớp chân sưng nóng, lòng bàn chân có khối sưng cứng, lỗ huyệt sưng đỏ, chảy dịch, hoặc gà trống bỗng dưng ngừng hẳn hoạt động kèm dấu hiệu bệnh như khò khè, tiêu chảy, mào thâm. Khi cả đàn đột ngột ủ rũ, chết nhiều, đó là việc phải báo ngay cho cán bộ thú y địa phương vì có thể là dịch bệnh nguy hiểm, chuyện đạp mái tạm gác lại.
Khi đi khám, nói rõ đàn có bao nhiêu trống, bao nhiêu mái, gà trống bao nhiêu tuổi, đàn ăn gì, có nhập gà mới gần đây không. Những thông tin này giúp người khám khoanh vùng nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Gà trống đạp mái bao lâu thì trứng có phôi?
Thường phải sau khoảng hai ngày trở đi mới bắt đầu có trứng có phôi, và tỷ lệ tăng dần trong tuần đầu gà trống ở chung đàn. Lý do là lòng đỏ được thụ tinh ngay khi rụng, còn quả trứng cần hơn một ngày mới hoàn chỉnh để đẻ ra.
Gà trống đạp mái nhiều có làm gà mái đẻ nhiều hơn không?
Không. Gà mái đẻ trứng dù có hay không có gà trống. Gà trống chỉ quyết định trứng có phôi hay không. Gà mái bị đạp quá nhiều, trầy xước, căng thẳng còn có thể đẻ kém đi.
Một gà trống nên đi với bao nhiêu gà mái?
Tỷ lệ phù hợp tuỳ giống và tầm vóc, người làm giống thường có con số riêng cho từng giống. Dấu hiệu dễ thấy là nếu gà mái trụi lưng hàng loạt thì gà trống đang có quá ít mái, còn nếu trứng ít phôi dù gà trống khoẻ thì có thể quá nhiều mái.
Gà mái không có gà trống thì có đạp nhau không?
Có thể. Ở đàn không có trống, gà mái đầu đàn đôi khi nhảy lên lưng con khác, đó là hành vi thể hiện thứ bậc. Nếu một con gà mái bắt đầu gáy, mào to, lông cổ dài nhọn như trống, nên hỏi thú y vì đôi khi là dấu hiệu bệnh ở buồng trứng.
Có nên cắt cựa gà trống không?
Chỉ nên khi cựa quá dài làm gà mái bị thương hoặc gà trống bị vướng, và nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc thú y làm. Cắt sai chỗ làm chảy máu và gây đau. Không bẻ cựa hay dùng cách thô bạo.
Gà trống hay mổ người thì làm sao?
Tránh trêu đùa, đuổi bắt gà trống; không cho trẻ nhỏ vào sân khi gà trống đang thả. Người lớn vào sân nên đi ủng, cầm tấm chắn để gà không lao thẳng vào chân. Gà trống quá hung thì nên tách riêng hoặc thay con khác.