Heo nái khoẻ thường lên giống lại khoảng bốn đến bảy ngày sau cai sữa; quá mười ngày mà chưa thấy thì nguyên nhân hay gặp nhất là nái sút cân nhiều trong lúc nuôi con, nắng nóng, thiếu tiếp xúc với heo đực, hoặc người nuôi bỏ lỡ một kỳ biểu hiện ngắn. Với nái hậu bị, chậm động dục thường liên quan tới thể trạng, nhốt cô lập và thiếu mùi heo đực.
Phần lớn các nguyên nhân này nằm ở cách nuôi và người nuôi tự sửa được. Bài này đi qua từng nhóm, sắp theo mức thường gặp ở trại nhỏ và nông hộ, chỉ ra việc làm cụ thể cho mỗi nhóm, và nói rõ trường hợp nào phải nhờ bác sĩ thú y. Không có mũi tiêm nào được khuyên ở đây: can thiệp vào chu kỳ của nái là việc của thú y sau khi khám.
Trước hết: nái không lên giống hay mình không thấy
Nái lên giống sớm sau cai sữa thường biểu hiện dài và rõ; nái lên giống muộn hơn lại thường có đoạn đứng yên ngắn, có khi chỉ hơn nửa ngày. Nếu bạn chỉ thử ấn lưng một lần vào buổi sáng, rất dễ rơi vào lúc chưa vào hoặc đã qua. Nái bị ghi "không lên giống" khi đó thực ra đã có một kỳ trôi qua mà không ai biết.
Cách kiểm lại: từ ngày thứ ba sau cai sữa, thử ngày hai lần, sáng và chiều, có heo đực đi qua trước mặt nái. Xem thêm âm hộ mỗi lần cho ăn: âm hộ sưng rồi xẹp trong vài ngày là dấu vết của một kỳ đã qua. Ghi lại cả những lần nghi ngờ, kể cả những lần chỉ thấy nái kêu nhiều hơn hay bỏ dở một bữa. Nếu thấy dấu vết đó, mốc kỳ sau khoảng ba tuần nữa, và nhiệm vụ của bạn là đừng để lỡ lần thứ hai.
Ở nái đã phối mà không thấy lên giống lại, cũng đừng vội kết luận là có thai hay không. Khẳng định có thai thuộc danh mục mang thai; ở đây chỉ nhắc rằng nái im lặng sau phối có hai cách hiểu, và sổ ghi cùng khám thai mới phân biệt được.
Các nguyên nhân hay gặp ở nái cai sữa chậm lên giống
Bảng sắp từ nhóm hay gặp nhất ở trại nhỏ. Thường không chỉ có một nguyên nhân mà vài nguyên nhân chồng lên nhau.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu gợi ý | Việc người nuôi làm được |
|---|---|---|
| Nái sút cân nhiều khi nuôi con | Nái gầy rõ lúc cai sữa, xương sống, xương hông nhô; lứa đông con; nái ăn kém trong thời gian nuôi con | Cho nái ăn đủ trong lúc nuôi con, nhất là mùa nóng; sau cai sữa giữ khẩu phần đủ năng lượng theo hướng dẫn kỹ thuật |
| Nái lứa đầu | Nái vừa nuôi lứa đầu tiên, cơ thể còn đang lớn | Chăm kỹ thể trạng nái lứa đầu hơn nái già; theo dõi lên giống kỹ hơn |
| Nắng nóng | Chuồng mái thấp, bí; nái thở nhanh, ăn kém giữa ngày | Làm mát chuồng, tăng thông gió, cho ăn lúc mát, đủ nước |
| Thiếu tiếp xúc heo đực | Trại không có heo đực, hoặc đực ở xa | Cho nái ngửi, nghe heo đực hằng ngày từ ngày thứ ba sau cai sữa |
| Chân móng đau | Nái đi khập khiễng, ngại đứng | Sửa nền chuồng trơn, nhờ thú y xem móng |
| Thức ăn mốc | Cám, ngô có mùi mốc, vón cục; nhiều nái cùng có vấn đề sinh sản | Bỏ thức ăn mốc, bảo quản khô; báo thú y nếu nghi |
| Bệnh ở đường sinh dục | Dịch âm hộ đục, có mủ, mùi; nái sốt | Không phối; mời thú y |
Hai dòng đầu chiếm phần lớn trường hợp. Nái gầy rạc sau một lứa nuôi mười mấy con trong tháng nóng rất dễ lên giống muộn, dù mọi thứ khác đều đúng. Vì vậy chuyện lên giống sau cai sữa thực ra bắt đầu từ cách cho nái ăn trong suốt thời gian nuôi con.
Dùng heo đực để kích thích nái và hậu bị
Mùi và tiếng của đực có tác dụng thật. Heo đực trưởng thành tiết chất có mùi trong nước bọt, nhất là khi sủi bọt mép. Mùi này cùng tiếng ủn ỉn và sự đụng chạm qua song chuồng kích thích nái và hậu bị lên giống, đồng thời giúp nái biểu hiện phản xạ đứng yên rõ hơn.
Tiếp xúc hằng ngày, mỗi lần một lúc. Cách hay dùng là dắt heo đực đi dọc lối trước các ô nái và hậu bị, hoặc cho từng nhóm tiếp xúc với đực qua song chuồng mỗi ngày một hai lần, mỗi lần khoảng mười lăm phút. Tiếp xúc thường xuyên mà ngắn hiệu quả hơn nhốt cạnh nhau cả ngày, vì nái sẽ quen mùi.
Đực phải đủ trưởng thành. Heo đực non chưa có mùi đủ mạnh, tác dụng kém. Trại nhỏ thường giữ một đực trưởng thành hiền, dễ dắt làm đực thí tình.
An toàn khi dắt đực. Heo đực trưởng thành nặng, có nanh, có thể tấn công người, nhất là khi gần nái đang lên giống. Dùng tấm chắn khi dắt, không đứng giữa đực và tường, không để trẻ em vào chuồng.
Không có đực thì sao. Có thể thỏa thuận với hộ hàng xóm có đực, hoặc nhờ người dẫn tinh mang đực thí tình tới vào những ngày cần. Mùi đực trên quần áo người vừa tiếp xúc đực không thay được con đực thật.
Nái hậu bị lớn mà chưa động dục
Nái hậu bị bắt đầu lên giống khi đạt mức phát triển nhất định về tuổi và cân nặng; heo nội thường thành thục sớm hơn heo ngoại và heo lai nhiều máu ngoại. Hậu bị đã đủ lớn so với giống mà chưa thấy kỳ nào thì trước tiên xem lại ba điều: hậu bị có được tiếp xúc heo đực trưởng thành hằng ngày không, có nuôi theo nhóm vài con hay nhốt đơn lẻ, và thể trạng có quá béo hay quá gầy không.
Hậu bị nhốt đơn độc trong ô kín, không thấy heo khác, không ngửi được đực, thường chậm lên giống rõ rệt. Nhiều trại nhỏ đã thấy hậu bị lên giống sau khi được chuyển sang ô mới, ghép vào nhóm vài con cùng lứa và bắt đầu cho tiếp xúc đực hằng ngày. Việc thay đổi chuồng và bạn đàn tự nó cũng là một kích thích.
Thể trạng hậu bị cần vừa phải: quá béo do cho ăn tự do nhiều cám đậm đặc thì lên giống kém và về sau dễ gặp vấn đề chân móng, đẻ khó; quá gầy do chen ăn, giun sán thì chậm thành thục. Mức ăn hợp lý cho hậu bị theo giống nên hỏi cán bộ kỹ thuật chăn nuôi. Còn việc nên phối hậu bị ở kỳ thứ mấy, ở cân nặng nào thì thuộc danh mục chọn đôi phối giống.
Kế hoạch hai tuần cho một nái chậm lên giống
Khi có một nái quá mười ngày sau cai sữa chưa lên giống, hoặc một hậu bị đủ lớn chưa từng động dục, có thể làm theo trình tự dưới đây trước khi mời thú y:
- Ghi lại thể trạng hiện tại, ngày cai sữa, số con lứa vừa rồi, nái ăn thế nào lúc nuôi con.
- Kiểm tra thức ăn: hạn dùng, mùi, mốc; thay bao cám mới nếu nghi.
- Làm mát chuồng, bảo đảm nước uống sạch, đủ, vòi uống chảy tốt.
- Bắt đầu cho tiếp xúc heo đực trưởng thành ngày hai lần, mỗi lần khoảng mười lăm phút.
- Với hậu bị nhốt đơn, chuyển sang ô mới, ghép với một hai con cùng lứa nếu được.
- Thử phản xạ đứng yên mỗi lần tiếp xúc đực; ghi mọi thay đổi ở âm hộ.
- Hết hai tuần mà vẫn không có dấu hiệu nào, mời thú y khám.
Trong suốt thời gian này, đừng tự mua thuốc tiêm cho nái. Một số nái không lên giống vì đang có vấn đề ở buồng trứng hoặc tử cung mà chỉ thú y mới xác định được; tiêm bừa có thể làm mất thêm thời gian hoặc làm nái hỏng hẳn.
Ô nái chờ phối: ánh sáng, nhiệt độ và chỗ đứng
Sau cai sữa, nhiều trại nhỏ dồn nái vào một góc chuồng tối, sát vách, ít người qua lại, vì nghĩ nái "nghỉ" là xong. Thực tế đây là tuần quan trọng nhất trong vòng sinh sản của nái, và chỗ ở trong tuần này ảnh hưởng thẳng tới việc nái lên giống sớm hay muộn. Ô nái chờ phối nên sáng sủa vào ban ngày, đủ để người vào làm việc không cần bật đèn, và gần chỗ heo đực được dắt qua hằng ngày.
Nhiệt độ là yếu tố thứ hai. Nái chịu nóng kém, những ngày oi bức nái ăn ít hẳn, nằm thở dốc, biểu hiện lên giống mờ đi. Mái cao, có lớp chống nóng, quạt hoặc hệ thống làm mát quen dùng của trại, máng nước luôn đầy và mát, là những thứ đáng đầu tư cho dãy ô này trước tiên. Nhiều trại ở các tỉnh phía Nam nhận thấy tỷ lệ nái lên giống đúng hẹn sau cai sữa giảm rõ vào cao điểm mùa nắng, và cải thiện khi chuồng được làm mát tốt hơn.
Cuối cùng là nền chuồng. Nái đứng trên nền trơn, ướt sẽ ngại đứng yên khi bị ấn lưng hay khi heo đực tới gần, khiến phép thử ra kết quả mờ. Nền khô, có độ nhám, không đọng nước tiểu là điều kiện đơn giản để nái biểu hiện thật và để người nuôi đọc được đúng.
Khi nào gọi bác sĩ thú y, và khi nào tính chuyện loại nái
Mời thú y ngay khi nái có dịch âm hộ đục, có mủ, mùi hôi; nái sốt, bỏ ăn; nhiều nái cùng chậm lên giống hoặc cùng sảy thai trong một thời gian ngắn; nái lên giống đều mà phối nhiều lần không đậu. Những trường hợp này có thể liên quan tới bệnh lây trong đàn, cần chẩn đoán sớm để bảo vệ các nái còn lại.
Với nái đã cải thiện chăm sóc, đã được thú y khám mà vẫn không lên giống, hoặc nái đã già, lứa đẻ giảm dần, nhiều trại chọn loại nái khỏi đàn sinh sản. Quyết định này là chuyện kinh tế của từng hộ; điều nên tránh là giữ một nái không sinh sản quá lâu chỉ vì tiếc công nuôi đã bỏ ra.
Khi mời thú y, mang theo thẻ nái: ngày đẻ, số con, ngày cai sữa, các lần lên giống và phối, khẩu phần, lịch tiêm phòng. Nái cùng lứa có vấn đề tương tự thì nói luôn, vì nhìn cả đàn giúp thú y tìm nguyên nhân chung nhanh hơn. Nếu đã đổi bao cám, đổi chuồng hay vừa nhập heo mới trong mấy tuần trước, cũng kể ra, vì những thay đổi đó hay là đầu mối.
Câu hỏi thường gặp
Heo nái cai sữa 10 ngày chưa lên giống có sao không?
Chưa hẳn là bệnh. Có thể nái đã lên giống ngắn mà bị bỏ lỡ, hoặc nái gầy, nóng, thiếu heo đực nên chậm. Hãy thử phản xạ đứng yên ngày hai lần có heo đực, cải thiện ăn uống, làm mát chuồng; quá hai tuần nữa vẫn không thấy thì mời thú y.
Vì sao nái lứa đầu hay chậm lên giống sau cai sữa?
Nái lứa đầu vừa nuôi con vừa còn đang lớn, ăn chưa được nhiều nên dễ sút cân trong thời gian cho bú. Cơ thể thiếu năng lượng làm buồng trứng chậm hoạt động lại. Chăm kỹ khẩu phần nái lứa đầu khi nuôi con giúp giảm tình trạng này.
Không có heo đực thì kích thích nái lên giống bằng cách nào?
Cách hiệu quả nhất vẫn là có heo đực thật, nên thỏa thuận với hàng xóm hoặc người dẫn tinh mang đực thí tình tới. Ngoài ra, cải thiện thể trạng, làm mát chuồng, ghép nhóm hậu bị cũng giúp, nhưng không thay hoàn toàn được mùi và tiếng heo đực.
Thức ăn mốc có làm heo nái không lên giống không?
Một số độc tố nấm mốc trong ngô, cám có thể gây rối loạn sinh sản ở heo. Nếu thức ăn có mùi mốc, vón cục, và nhiều nái cùng có vấn đề sinh sản, hãy bỏ lô thức ăn đó và báo thú y để được kiểm tra.
Nái hậu bị nhốt riêng có chậm lên giống không?
Thường có. Hậu bị nhốt đơn lẻ, không thấy heo khác, không tiếp xúc heo đực hay chậm động dục. Ghép nhóm vài con cùng lứa và cho tiếp xúc đực hằng ngày thường giúp hậu bị lên giống sớm hơn.
Có nên tiêm thuốc cho nái chậm lên giống không?
Không tự tiêm. Thú y cần khám để biết nguyên nhân trước khi quyết định can thiệp. Nhiều nái chỉ cần cải thiện ăn uống, chuồng trại và tiếp xúc heo đực là lên giống lại.