Để không bỏ lỡ bò lên giống, nên quan sát đàn ít nhất hai lần mỗi ngày, tốt hơn là ba lần: rạng sáng, chập tối và một lần muộn trong đêm hoặc giữa trưa nếu trời mát, mỗi lần khoảng 15–20 phút, lúc bò không ăn và không bị lùa. Kết hợp với sổ ghi ngày lên giống, bạn chỉ cần canh dày trong cửa sổ khoảng ngày 18 tới ngày 24 sau kỳ trước.
Bài về dấu hiệu bò lên giống của danh mục này trả lời câu hỏi "nhìn cái gì". Bài này trả lời câu hỏi tiếp theo, ít người viết hơn nhưng quyết định nhiều hơn: nhìn vào lúc nào, nhìn bao lâu, đứng ở đâu, ghi lại ra sao và dùng những mẹo rẻ nào để bù cho lúc bạn không có mặt.
Vì sao số lần xem quan trọng hơn con mắt tinh
Đoạn bò đứng yên chịu đực thường chỉ kéo dài khoảng nửa ngày, và trong nửa ngày đó bò cũng không nhảy, không đứng liên tục mà theo từng đợt ngắn, xen giữa những lúc nằm nhai lại. Nếu bạn chỉ xem một lần lúc cho ăn trưa, xác suất đúng vào một đợt như vậy rất thấp. Người tinh mắt mấy mà xem sai giờ cũng không thấy gì.
Mỗi lần xem thêm giống như thêm một tấm lưới. Xem hai lần cách nhau khoảng mười hai giờ thì gần như kỳ nào cũng có ít nhất một lần rơi vào đoạn bò biểu hiện. Xem ba lần, thêm một lần vào giờ khuya hoặc lúc trời mát giữa ngày, thì bắt được thêm những con biểu hiện ngắn. Không cần biết con số chính xác, chỉ cần nhớ: mỗi kỳ bị lỡ là thêm khoảng ba tuần bò ăn mà không có thai.
Một hộ có ba bốn con bò cái, mỗi năm lỡ vài kỳ ở mỗi con thì cộng lại là nhiều tháng cỏ, công chăm và khoảng cách giữa hai lứa bê bị kéo dài. Việc dành thêm mười lăm phút buổi tối là khoản rẻ nhất trong nghề nuôi bò sinh sản.
Lịch quan sát một ngày cho hộ nhỏ
Lịch dưới đây là gợi ý cho hộ nuôi vài con tới vài chục con bò. Hãy dời giờ cho hợp nhịp sinh hoạt của nhà mình, miễn là giữ được khoảng cách giữa các lần xem và tránh giờ cho ăn.
| Lần xem | Giờ gợi ý | Xem gì là chính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rạng sáng | Khi trời vừa đủ sáng, trước khi cho ăn và vắt sữa | Bò đứng yên cho con khác nhảy; dấu vết đêm qua: lông gốc đuôi xơ, bùn hai bên hông, nhầy dính đuôi | Lần xem có giá trị nhất trong ngày |
| Giữa ngày | Chỉ khi trời mát, sau giờ ăn khoảng một tiếng | Bò bồn chồn, kêu, đi lại, sữa cữ sáng giảm | Bỏ qua nếu trưa nắng gắt, bò nằm hết |
| Chập tối | Sau khi bò ăn xong cữ chiều, trời đã dịu | Nhảy và đứng yên; bò tụ lại thành nhóm nhỏ quanh một con | Lần xem quan trọng thứ hai |
| Khuya | Trước khi đi ngủ, nếu chuồng gần nhà | Đứng yên, tiếng kêu khác thường | Dùng đèn mờ, không rọi thẳng mắt bò |
Mỗi lần xem nên đứng ở chỗ nhìn được cả sân, im lặng, không cầm thức ăn. Bò thấy người mang cám tới sẽ dồn ra máng và mọi hành vi sinh dục dừng lại ngay. Nếu bò nuôi buộc, nên thả ra sân hoặc bãi chung một lúc trong lần xem sáng và tối, vì bò bị cột hầu như không thể hiện hành vi nhảy.
Tính cửa sổ theo dõi từ sổ ghi
Không cần canh tất cả các con mọi ngày với cùng một mức. Sổ ghi giúp bạn dồn sức vào những con đang tới kỳ:
- Mỗi lần thấy một con lên giống, ghi ngày đó là "ngày 0" của con ấy.
- Đếm tới ngày 18 và ngày 24, viết hai mốc này vào sổ, đó là cửa sổ theo dõi kỳ sau.
- Trong cửa sổ, xem con đó đủ ba lần mỗi ngày và chú ý cả dấu hiệu nhỏ.
- Ngoài cửa sổ, vẫn xem cả đàn hai lần mỗi ngày như thường lệ để bắt những con chưa có ngày 0.
- Con đã phối mà hết cửa sổ không thấy lên giống, ghi "lặng" và hẹn thời điểm cho thú y khám thai.
- Con hết cửa sổ mà chưa phối và cũng không thấy gì, đánh dấu nghi lỡ kỳ, mở cửa sổ mới khoảng ba tuần sau đó.
Với bò mới đẻ, chưa có ngày 0, hãy bắt đầu xem kỹ từ vài tuần sau đẻ. Kỳ lên giống đầu tiên sau đẻ hay kín; nếu thấy được bất kỳ dấu hiệu nào, ghi lại làm ngày 0, kể cả khi chưa định phối kỳ đó.
Mẫu sổ chu kỳ cho mỗi con bò
Một trang sổ có các cột như dưới là đủ dùng. Dòng ví dụ chỉ để minh hoạ cách ghi, là ví dụ giả định.
| Ngày, giờ | Thấy gì | Ai thấy | Phối không | Mốc kỳ sau |
|---|---|---|---|---|
| Ngày 5, 5 giờ 30 | Đứng yên cho bò số 3 nhảy; nhầy trong dính đuôi | Chồng | Có, báo dẫn tinh viên lúc 6 giờ | Ngày 23 tới ngày 29 |
| Ngày 7 | Rỉ ít máu lẫn nhầy ở đuôi | Vợ | Không | Giữ mốc cũ |
| Ngày 26, 18 giờ | Kêu, đi lại, âm hộ ướt | Con trai | Chưa, theo dõi tiếp | Nếu đứng yên thì báo lại |
Nhìn ba dòng này đã thấy lợi ích: vệt máu ngày 7 khớp với kỳ ngày 5, không phải kỳ mới; dấu hiệu ngày 26 nằm đúng cửa sổ, nhiều khả năng lần phối trước chưa đậu. Người khám thai hay dẫn tinh viên đọc sổ như vậy sẽ hiểu tình hình con bò trong một phút.
Ghi "ai thấy" nghe thừa nhưng hữu ích: khi có điều chưa rõ, bạn biết hỏi lại ai. Nhà nhiều người cùng chăm bò thì đây là cột hay bị bỏ nhất, và cũng là cột cứu được nhiều lần nhầm lẫn.
Mẹo rẻ bù cho những giờ không có mặt
Sơn hoặc phấn gốc đuôi. Quét một vệt sơn hoặc phấn sáp màu dọc sống lưng ở gốc đuôi, ngược chiều lông. Bò bị con khác nhảy lên nhiều lần, vệt màu bị cọ mòn, xơ xác hoặc mất hẳn. Mỗi sáng nhìn vệt sơn là biết đêm qua con nào bị nhảy. Phải quét lại sau khi vệt đã mất, và dùng loại không độc, không gây kích ứng da.
Miếng báo nhảy dán gốc đuôi. Có những miếng dán đổi màu khi bị đè đủ lâu, dùng theo cùng nguyên lý với vệt sơn. Hộ nhỏ có thể hỏi cán bộ thú y, dẫn tinh viên về loại đang dùng ở địa phương. Miếng dán có thể bong hoặc đổi màu nhầm khi bò cọ vào thành chuồng, nên chỉ là công cụ phụ.
Nghe tiếng bò ban đêm. Chuồng gần nhà thì tiếng rống khác thường lúc nửa đêm là manh mối, ghi lại để sáng hôm sau xem kỹ con đó.
Theo dõi sữa ở bò đang vắt. Sữa một cữ giảm đột ngột không rõ lý do, kèm bò bồn chồn, là dấu hiệu nên để ý. Sữa giảm kéo dài kèm bỏ ăn thì nghĩ tới bệnh trước.
Trại lớn dùng thiết bị đếm bước. Một số trại bò sữa dùng vòng đeo cổ hoặc chân đếm mức vận động, vì bò lên giống đi lại nhiều hơn hẳn. Hộ nhỏ không cần, nhưng nguyên lý giống hệt: bò lên giống thì hoạt động khác ngày thường.
Chuồng và sân ảnh hưởng tới việc bò có chịu biểu hiện hay không
Bò chỉ nhảy và đứng yên khi cảm thấy chân vững. Nền xi măng trơn, ướt phân, nền đất lầy lún sau mưa đều làm bò e dè. Nhiều hộ nhận thấy bò lên giống rõ hơn hẳn khi được thả ra bãi cỏ hoặc sân đất khô, dù cũng là những con bò đó. Nếu chuồng chỉ có nền trơn, khía rãnh chống trơn hoặc rải lớp đất khô, cát ở một góc sân cho bò đứng.
Bò đau móng, đau chân là nhóm hay bị bỏ sót nhất: con bò đau không nhảy lên ai và cũng không chịu đứng cho ai nhảy, vì đứng ba chân để đỡ một con khác là đau. Thấy bò đi khập khiễng, đứng dồn trọng lượng, cần chữa móng trước rồi mới mong thấy biểu hiện lên giống rõ ràng.
Cuối cùng là bóng mát. Sân không có bóng mát thì giữa ngày bò dồn vào chỗ râm, nằm im, cả đàn trông như không có con nào lên giống. Có cây hoặc mái che ở sân không chỉ giúp bò bớt nóng mà còn giúp bạn quan sát được thêm giờ trong ngày.
Mùa nóng, mùa mưa: chỉnh lịch xem theo thời tiết
Lịch quan sát không đứng yên quanh năm. Những tháng nắng gắt, đặc biệt ở Tây Ninh, Đồng Nai, Đắk Lắk hay các tỉnh duyên hải miền Trung, bò gần như chỉ biểu hiện vào lúc rạng sáng và sau khi trời tắt nắng. Lần xem giữa ngày gần như vô ích, nên dồn công vào hai đầu ngày và thêm lần xem khuya. Đây cũng là mùa nên dùng thêm vệt sơn gốc đuôi, vì nhiều kỳ lên giống diễn ra lúc nửa đêm.
Mùa mưa thì khó khăn khác: sân lầy, bò ít ra sân, nền chuồng ướt trơn. Bò bị nhốt nhiều ngày trong chuồng chật thì hành vi nhảy giảm hẳn. Hãy chọn những lúc tạnh mưa để thả bò ra chỗ đất cao, khô, dù chỉ nửa giờ, và tranh thủ quan sát đúng lúc đó. Vệt sơn gốc đuôi mùa mưa cũng nhanh trôi hơn, cần kiểm tra và quét lại thường xuyên.
Những tháng giao mùa, khi trời mát và cỏ non lên, thường là lúc nhiều bò lên giống rõ, cả những con trước đó tưởng như im lặng. Đây là thời điểm nên rà lại sổ, xem con nào lâu rồi chưa có ngày 0, để dồn sự chú ý vào chúng.
Dùng cùng một lịch để theo dõi bò sau khi phối
Lịch quan sát không dừng lại sau khi bò được phối. Ngược lại, khoảng ba tuần sau lần phối là lúc lịch phát huy giá trị nhất. Bò quay lại lên giống trong cửa sổ ngày 18 tới ngày 24 tính từ lần phối thường là chưa đậu thai; bắt được kỳ này thì bạn phối lại ngay, chỉ mất một chu kỳ. Bỏ lỡ nó thì bạn tưởng bò đã có thai, chờ tới khi khám thai mới biết, có khi đã mất hai ba chu kỳ.
Vì vậy, ngay sau khi phối, ghi mốc cửa sổ vào sổ và đánh dấu con bò bằng một ký hiệu riêng, ví dụ vòng dây màu ở cổ hoặc một dấu sơn khác màu ở hông, để cả nhà biết con này đang trong giai đoạn chờ. Trong cửa sổ, xem ba lần mỗi ngày như với bò đang tới kỳ.
Không thấy lên giống trong cửa sổ là tín hiệu tốt, nhưng chưa phải xác nhận có thai. Việc khám thai, thời điểm khám và chăm bò chửa thuộc danh mục mang thai của trang. Ở danh mục này, việc của bạn là ghi trung thực: thấy gì ghi nấy, không thấy gì cũng ghi là không thấy.
Câu hỏi thường gặp
Nên xem bò lên giống mấy lần một ngày?
Tối thiểu hai lần, rạng sáng và chập tối, cách nhau khoảng mười hai giờ. Xem ba lần, thêm một lần khuya hoặc lúc trời mát giữa ngày, sẽ bắt được nhiều kỳ lên giống ngắn hơn. Mỗi lần nên khoảng mười lăm đến hai mươi phút.
Xem bò lên giống lúc cho ăn có được không?
Không nên. Khi có thức ăn, bò dồn ra máng và gần như dừng mọi hành vi nhảy, đứng yên. Hãy xem trước giờ ăn hoặc sau khi bò đã ăn xong một lúc, đứng im lặng ở chỗ nhìn được cả sân.
Sơn gốc đuôi bò để làm gì?
Vệt sơn hoặc phấn ở gốc đuôi bị cọ mòn khi bò bị con khác nhảy lên nhiều lần. Sáng ra nhìn vệt màu là biết con nào có thể đã đứng yên trong đêm. Đây là công cụ phụ, vẫn cần kiểm tra lại bằng mắt.
Bò nuôi buộc thì làm sao quan sát lên giống?
Bò bị cột ít thể hiện hành vi nhảy. Nếu được, thả bò ra sân chung một lúc vào sáng sớm và chập tối. Nếu không, dựa vào dấu hiệu đi kèm như kêu, âm hộ ướt, dịch nhầy và sổ ghi để canh đúng mốc.
Ghi sổ lên giống cho bò cần những gì?
Tối thiểu: ngày giờ thấy, thấy dấu hiệu gì, ai thấy, có phối không, mốc theo dõi kỳ sau. Ghi ngay tại chuồng, không ghi dồn. Sổ này cũng là thứ thú y và dẫn tinh viên cần xem khi được mời tới.