Bò thường nên được phối vào khoảng nửa sau của kỳ đứng yên, tức chừng 8 đến 16 giờ sau khi bạn thấy bò đứng yên cho con khác nhảy lần đầu. Cách nhớ dễ nhất là quy tắc sáng chiều: thấy bò đứng yên buổi sáng thì phối buổi chiều cùng ngày; thấy bò đứng yên buổi chiều thì phối sáng sớm hôm sau.
Quy tắc này không phải mẹo dân gian mà dựa trên nhịp sinh học của bò cái: trứng rụng muộn, sau khi bò đã hết chịu đực, còn tinh trùng cần thời gian trong đường sinh dục để sẵn sàng thụ tinh. Bài này giải thích vì sao, những trường hợp phải phối sớm hơn hoặc muộn hơn, và cách ghi giờ để dẫn tinh viên chọn đúng lúc. Phần nhận biết dấu hiệu lên giống nằm ở danh mục riêng của trang, ở đây chỉ bàn chuyện chọn giờ phối.
Vì sao không phối ngay khi vừa thấy bò lên giống
Ở bò cái, kỳ chịu đực thường kéo dài khoảng nửa ngày, có con ngắn hơn, nhất là bò lai nhiệt đới và bò nuôi trong mùa nóng. Điều nhiều người không ngờ là trứng không rụng trong lúc bò đang chịu đực, mà thường rụng khoảng 10 đến 14 giờ sau khi kỳ chịu đực đã kết thúc. Nghĩa là từ lúc bò đứng yên lần đầu tới lúc trứng rụng có thể cách nhau một ngày hoặc hơn.
Tinh trùng sau khi vào đường sinh dục bò cái cần vài giờ để trải qua quá trình gọi là hoạt hoá, lúc đó mới có khả năng xuyên vào trứng. Tinh trùng sống được trong đường sinh dục khoảng một ngày, còn trứng sau khi rụng chỉ giữ được khả năng thụ tinh trong vài giờ đến khoảng nửa ngày. Muốn đậu thai, tinh trùng phải có mặt và sẵn sàng đúng lúc trứng xuống, chứ không phải ngược lại.
Đặt hai chuyện này cạnh nhau, bạn thấy ngay vì sao phối quá sớm dễ trượt: tinh trùng phải chờ trứng quá lâu, tới khi trứng rụng thì nhiều con đã yếu. Phối quá muộn cũng trượt vì trứng đã già trước khi tinh trùng tới nơi. Khoảng giữa hai đầu đó chính là cửa sổ mà quy tắc sáng chiều nhắm vào.
Quy tắc sáng chiều trong bảng
Bảng dưới là cách áp quy tắc vào giờ bạn thực tế quan sát được. Mốc tính là lúc thấy bò đứng yên lần đầu, không phải lúc thấy bò kêu hay đuổi con khác. Giờ trong bảng là ví dụ giả định để dễ hình dung.
| Thấy đứng yên lần đầu | Nên phối khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rạng sáng, trước 6 giờ | Trưa tới đầu giờ chiều cùng ngày | Kỳ có thể đã bắt đầu từ đêm, không nên để tới tối |
| Sáng, 6 tới 10 giờ | Chiều cùng ngày | Trường hợp điển hình nhất của quy tắc |
| Trưa, 10 tới 14 giờ | Tối cùng ngày hoặc rạng sáng hôm sau | Thống nhất giờ với dẫn tinh viên từ sớm |
| Chiều, 14 tới 18 giờ | Sáng sớm hôm sau | Không nên để qua trưa hôm sau |
| Tối và đêm | Sáng hôm sau, càng sớm càng tốt | Bò lên giống ban đêm thường đã chịu đực vài giờ khi bạn thấy |
Điểm chung của mọi dòng là phối vào khoảng 8 tới 16 giờ sau mốc đứng yên đầu tiên. Nếu bạn không biết bò bắt đầu đứng yên lúc nào, chỉ biết sáng ra thấy dấu vết bị nhảy cả đêm, thì nên coi như kỳ đã bắt đầu từ đêm qua và phối sớm trong buổi sáng.
Một số trang trại lớn chỉ phối một lần mỗi ngày vào buổi sáng cho tất cả bò thấy lên giống từ hôm trước, vì dễ tổ chức. Cách này hợp với nơi có người theo dõi đều và có thiết bị hỗ trợ; ở hộ nhỏ, bám quy tắc sáng chiều vẫn là cách an toàn hơn.
Những ca nên lệch giờ khỏi quy tắc
Bò tơ phối lần đầu. Bò tơ thường có kỳ chịu đực ngắn hơn và biểu hiện rõ hơn bò rạ. Nhiều cán bộ kỹ thuật khuyên không để quá muộn với bò tơ, nhắm vào đoạn đầu của cửa sổ phối thay vì đoạn cuối.
Mùa nắng nóng. Trời nóng làm kỳ chịu đực ngắn lại và biểu hiện yếu đi, nên lúc bạn thấy bò đứng yên có khi kỳ đã đi được một quãng. Khi đó phối sớm hơn một chút so với quy tắc thường hợp lý hơn, và chọn giờ mát trong ngày để bò bớt căng thẳng.
Chỉ thấy dấu hiệu gián tiếp. Nếu bạn không thấy bò đứng yên mà chỉ thấy âm hộ sưng, dịch nhầy trong và lông đuôi xơ, khó biết bò đang ở đầu hay cuối kỳ. Nên báo dẫn tinh viên để họ khám qua trực tràng và đánh giá trước khi chọn giờ, thay vì đoán.
Dịch nhầy đã chuyển đục hoặc lẫn máu. Dịch nhầy lẫn máu thường xuất hiện một đến ba ngày sau kỳ lên giống. Thấy dấu hiệu này mà chưa phối thì kỳ đó coi như đã qua, phối lúc này thường không đậu. Ghi lại ngày để chờ kỳ sau khoảng ba tuần nữa.
Bò đứng yên kéo dài bất thường. Bò chịu đực liên tục nhiều ngày, hoặc lên giống dồn dập vài ngày một lần, không phải chuyện chọn giờ phối mà là dấu hiệu rối loạn buồng trứng. Trường hợp này cần thú y khám, không nên phối liên tục cho tới khi đậu.
Phối một lần hay phối lặp
Với bò, phối một lần đúng giờ thường là đủ. Nhiều hộ quen phối hai lần cách nhau nửa ngày cho chắc. Phối lặp có lợi khi bạn không rõ giờ bắt đầu đứng yên, vì hai lần phối trải ra phủ được cửa sổ rộng hơn. Nhưng nếu đã biết giờ và phối đúng quy tắc, lần thứ hai thường không làm tăng tỷ lệ đậu bao nhiêu mà tốn thêm một liều tinh và thêm một lần can thiệp vào bò.
Với thụ tinh nhân tạo, mỗi lần bơm tinh là một lần đưa dụng cụ qua cổ tử cung. Làm nhiều lần không cần thiết làm tăng nguy cơ tổn thương và nhiễm trùng nếu vệ sinh không kỹ. Vì vậy quyết định có phối lặp hay không nên để dẫn tinh viên đưa ra sau khi họ khám bò, chứ không phải theo thói quen.
Với phối trực tiếp bằng bò đực, bò đực thường tự nhảy vài lần trong kỳ chịu đực nếu được để chung. Ở hộ nhỏ dắt bò cái sang nhà có bò đực, một lần nhảy trọn vẹn đúng thời điểm là đủ; nếu bạn dắt bò sang quá sớm, có thể nhờ chủ đực cho nhảy lại sau vài giờ.
Ghi giờ thế nào để dẫn tinh viên chọn đúng lúc
Phần lớn sai giờ phối ở hộ nhỏ không đến từ dẫn tinh viên mà từ thông tin mơ hồ người nuôi đưa ra, kiểu "bò lên giống từ hôm qua". Mấy bước sau giúp cuộc gọi báo phối rõ ràng:
- Ngay khi thấy bò đứng yên cho con khác nhảy, xem đồng hồ và ghi giờ, kể cả khi đang giữa đêm.
- Ghi thêm dấu hiệu đi kèm: dịch nhầy trong hay đục, nhiều hay ít, bò còn ăn hay bỏ ăn.
- Gọi dẫn tinh viên sớm, nói rõ giờ thấy đứng yên lần đầu, không nói chung chung "từ sáng".
- Hỏi dẫn tinh viên giờ dự kiến tới, nếu lệch quá xa so với quy tắc thì bàn lại hoặc tìm người khác trong vùng.
- Trong lúc chờ, giữ bò ở chỗ mát, có nước, tránh dắt đi xa hoặc để bò hoảng sợ.
- Sau khi phối, ghi giờ phối, mã tinh và tên người phối vào sổ để tính ngày theo dõi lên giống lại.
Sổ ghi giờ còn có giá trị lâu dài: sau vài lứa, bạn biết con nào có kỳ ngắn, con nào hay lên giống ban đêm, từ đó canh trước được thay vì lần nào cũng chạy theo.
Chăm bò trong ngày phối: những việc nhỏ ảnh hưởng tới kết quả
Chọn đúng giờ rồi mà bò bị hành hạ trước lúc phối thì công chọn giờ cũng giảm đi. Bò cái căng thẳng, nóng hoặc đau sẽ co thắt đường sinh dục và khó cho dẫn tinh viên làm việc. Mấy việc dưới đây hộ nhỏ đều làm được:
- Giữ bò ở chuồng hoặc dưới bóng mát quen thuộc, không dắt bò đi chăn xa trong ngày phối.
- Cho bò uống đủ nước, ăn cỏ như thường; không đổi khẩu phần đột ngột vào đúng ngày phối.
- Chuẩn bị sẵn chỗ cột hoặc gióng chắc chắn, nền khô không trơn, để lúc phối bò không giãy và người làm không bị đá.
- Nhốt riêng bò con hoặc nghé ở gần để bò mẹ nhìn thấy, tránh bò mẹ kêu và vùng vẫy tìm con.
- Không quất roi, la hét hay để chó chạy quanh lúc dắt bò vào chỗ phối.
- Sau khi phối, để bò đứng yên nghỉ ở chỗ mát một lúc, không dắt đi làm việc nặng hay cho tắm nước lạnh ngay.
- Theo dõi lại vào khoảng ba tuần sau, quanh mốc ngày dự kiến bò có thể lên giống lại.
Những việc này nghe nhỏ nhưng ở hộ nuôi bò cày kéo hoặc bò thả đồi, bò thường bị dắt từ đồi về vội vàng, chạy một quãng dài dưới nắng rồi phối ngay. Bò mệt và nóng như vậy thì dù giờ phối có chuẩn tới đâu, khả năng đậu cũng giảm. Nếu biết trước bò sắp vào giờ phối, hãy giữ bò ở gần nhà từ buổi trước.
Phối đúng giờ mà vẫn không đậu: nhìn ở đâu trước
Chọn giờ chỉ là một mắt xích. Một con bò phối đúng giờ vẫn có thể không đậu vì thể trạng gầy hoặc quá béo, vì mới đẻ chưa đủ thời gian để tử cung hồi phục, vì nắng nóng kéo dài, vì tinh bảo quản không tốt, hoặc vì bò có vấn đề sinh sản cần khám. Khoảng ba tuần sau khi phối, nếu bò lên giống lại thì lần phối đó đã trượt.
Khi chuyện trượt lặp lại, đừng chỉ đổi giờ phối. Hãy xem lại cả chuỗi: cách bạn phát hiện lên giống có đủ dày không, dinh dưỡng của bò ra sao, tinh được giữ và rã đông có đúng không, và nhờ thú y khám. Danh mục mang thai của trang có bài riêng về chuyện phối nhiều lần không đậu.
Một lưu ý về con số: các khoảng giờ trong bài là mức thường gặp ở bò nói chung. Bò sữa cao sản, bò lai và bò vàng địa phương có thể khác nhau, và điều kiện từng vùng cũng khác. Hỏi thêm cán bộ thú y hoặc dẫn tinh viên quen đàn bò trong vùng để điều chỉnh cho sát. Người làm phối giống lâu năm ở một xã thường nắm được bò vùng mình hay lên giống giờ nào, mùa nào kỳ ngắn lại, và đó là nguồn kinh nghiệm đáng hỏi hơn mọi bảng giờ in sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Bò lên giống bao lâu thì phối là tốt nhất?
Thường là khoảng 8 đến 16 giờ sau khi thấy bò đứng yên cho con khác nhảy lần đầu. Cách nhớ đơn giản: đứng yên buổi sáng thì phối buổi chiều, đứng yên buổi chiều thì phối sáng sớm hôm sau. Dẫn tinh viên sẽ khám và điều chỉnh theo từng con.
Phối bò quá sớm có sao không?
Phối quá sớm khiến tinh trùng phải chờ trứng rụng quá lâu, nhiều tinh trùng yếu đi trước khi gặp trứng, nên tỷ lệ đậu giảm. Không gây hại cho bò, nhưng bạn có thể mất một chu kỳ khoảng ba tuần và tốn thêm một liều tinh nếu phải phối lại.
Sáng ra mới thấy bò có dấu hiệu bị nhảy cả đêm thì phối lúc nào?
Khi đó nên coi như kỳ chịu đực đã bắt đầu từ đêm qua và báo phối sớm trong buổi sáng, không đợi tới chiều. Nếu thấy dịch nhầy đã lẫn máu thì kỳ này có thể đã qua, nên ghi ngày lại và chờ kỳ sau.
Có cần phối bò hai lần trong một kỳ không?
Không bắt buộc. Nếu biết rõ giờ bò bắt đầu đứng yên và phối đúng quy tắc, một lần thường đủ. Phối lặp có ích khi không rõ giờ bắt đầu. Với thụ tinh nhân tạo, nên để dẫn tinh viên quyết định sau khi khám bò.
Bò lên giống ban đêm có phối được không?
Được. Bò lên giống đêm thì phối vào sáng sớm hôm sau là hợp với quy tắc sáng chiều. Điều quan trọng là bạn ghi được giờ thấy đứng yên, hoặc ít nhất là giờ thấy dấu vết đầu tiên, để báo dẫn tinh viên đến sớm.
Trời nóng có nên dời giờ phối không?
Trời nóng làm kỳ chịu đực ngắn hơn, nên thường phối sớm hơn một chút so với quy tắc và chọn giờ mát trong ngày như sáng sớm hoặc chiều muộn. Giữ bò ở chỗ mát, đủ nước trước và sau khi phối để bò bớt căng thẳng.