Phối giống trực tiếp cho bò bằng bò đực: bãi phối, cách dắt bò và giữ an toàn

Phối giống trực tiếp cho bò là để bò đực nhảy bò cái đúng lúc bò cái chịu đực, theo một trong hai cách: dắt bò cái tới chỗ bò đực rồi cho nhảy có người trông, hoặc thả bò đực chạy chung trong đàn bò cái. Ở hộ nhỏ phổ biến nhất là cách thứ nhất: dắt bò cái sang nhà có bò đực giống trong làng, cho nhảy một hai lần rồi dắt về.

Cách này nghe đơn giản nhưng có hai rủi ro thật: người bị bò đực húc, đá, đè; và bệnh sinh dục lây từ con này sang con khác qua lần phối. Bài này đi qua những việc cần làm để một lần phối trực tiếp diễn ra gọn, đúng lúc và an toàn cho cả người lẫn bò. Chuyện chọn bò đực nào cho bò cái nào, tránh đồng huyết, thuộc danh mục chọn đôi phối của trang.

Hai cách phối trực tiếp ở hộ nhỏ

Mỗi cách hợp với một kiểu chăn nuôi. Bảng dưới so sánh để bạn biết mình đang ở trường hợp nào và cần chuẩn bị gì.

Nhiều hộ ở vùng chăn thả kết hợp cả hai: mùa mưa thả bò đực theo đàn trên đồi, mùa khô nhốt bò đực ở nhà và chỉ dắt bò cái tới khi thấy lên giống. Dù chọn cách nào, mốc thời gian vẫn như với thụ tinh nhân tạo: bò cái chỉ chịu đực trong khoảng nửa ngày, nên dắt tới sớm quá thì bò cái không chịu, muộn quá thì đã hết kỳ.

Chuẩn bị bãi phối

Bãi phối là chỗ cho bò đực nhảy bò cái. Nhiều hộ cho phối ngay ở sân đất hay giữa đường làng, đó là lúc dễ xảy ra tai nạn nhất. Một bãi phối tạm cũng nên có:

• Nền đất, cát hoặc cỏ khô, không trơn. Bò đực nặng gấp rưỡi tới gấp đôi bò cái, trượt chân lúc nhảy có thể làm gãy chân hoặc tổn thương lưng bò cái.
• Mặt bằng phẳng, không có hố, đá lởm chởm, cọc sắt hay dây thép gai xung quanh.
• Có hàng rào hoặc vách chắc ở ít nhất một hai phía để bò không chạy tán loạn, nhưng phải có lối thoát cho người.
• Chỗ buộc bò cái chắc chắn, hoặc một giá gióng thấp vừa đủ giữ bò cái đứng yên mà không cản bò đực.
• Xa đường lớn, xa chỗ trẻ con chơi và chỗ người qua lại; trước giờ phối nhắc người nhà giữ trẻ và chó trong nhà.
• Giờ phối vào lúc mát: sáng sớm hoặc chiều muộn. Bò đực và bò cái đều kém hào hứng khi nóng, và bò đực nóng thường cáu hơn.

Khi bò cái nhỏ con so với bò đực, nhiều hộ cho bò cái đứng chỗ đất hơi thấp hơn một chút so với chỗ bò đực đứng để đỡ sức nặng dồn lên lưng bò cái. Việc này chỉ là điều chỉnh nhỏ; nếu chênh lệch tầm vóc quá lớn, vấn đề nằm ở khâu chọn đôi, không nên cố cho phối.

An toàn cho người: bò đực không bao giờ là con vật hiền

Đừng tin bò đực "hiền". Phần lớn tai nạn do bò đực xảy ra với những con được tiếng là hiền và với chính người chăm nó hằng ngày, vì người ta mất cảnh giác. Bò đực đang có bò cái lên giống ở gần là bò đực ở trạng thái hưng phấn cao nhất, phản ứng khó đoán.

Giữ bò đực bằng vòng mũi và sào. Bò đực giống nên được xỏ mũi và dắt bằng sào cứng nối vào vòng mũi, không chỉ bằng dây thừng. Sào giúp người giữ khoảng cách và đẩy được đầu bò ra khi nó quay lại. Người giữ bò đực nên là người quen tay, không giao cho trẻ em hoặc người lớn tuổi yếu sức.

Không đứng ở chỗ kẹt. Không đứng giữa bò đực và tường, giữa hai con bò, hay ngay phía sau bò cái lúc bò đực đang nhảy. Luôn biết lối thoát của mình ở đâu. Khi bò đực tụt xuống, nó có thể quay ngoắt; người đứng sát hông dễ bị húc hoặc giẫm.

Một người chỉ huy. Lúc phối nên có tối đa hai ba người: một người giữ bò cái, một người giữ bò đực, một người đứng ngoài quan sát. Chỉ một người ra hiệu lệnh, tránh mỗi người hô một kiểu khiến bò hoảng.

Bò cái cũng có thể nguy hiểm. Bò cái đang lên giống hay chồm và nhảy lên vật khác, kể cả người cúi xuống gần. Bò cái có con nhỏ đi kèm lại hay húc để bảo vệ con. Nhốt riêng bê nghé trong lúc phối.

Một lần phối có người trông diễn ra thế nào

Ví dụ giả định một hộ có bò cái lên giống, dắt sang nhà hàng xóm có bò đực giống:

1. Từ lúc thấy bò cái đứng yên cho con khác nhảy, báo trước cho chủ bò đực, hẹn giờ dắt sang theo quy tắc sáng chiều.
2. Dắt bò cái đi thong thả, tránh trưa nắng; nếu đường xa, nghỉ dọc đường cho bò uống nước.
3. Tới nơi, buộc bò cái vào chỗ đã chuẩn bị, để bò cái đứng nghỉ vài phút cho hết thở dốc.
4. Chủ bò đực dắt bò đực vào từ phía sau, để bò đực ngửi và tự nhảy; người giữ bò cái chỉ giữ đầu, không kéo giật.
5. Quan sát lần nhảy: bò đực nhảy lên, ôm chặt hông bò cái, có cú thúc mạnh cuối cùng rồi tụt xuống. Đó là dấu hiệu nhảy trọn vẹn.
6. Dắt bò đực ra xa ngay sau khi tụt xuống. Nếu lần đầu không trọn vẹn, có thể cho nhảy lại sau một lúc nghỉ.
7. Để bò cái đứng yên nghỉ một lúc ở chỗ mát rồi mới dắt về; ghi ngày giờ phối và tên bò đực vào sổ.

Nhiều chủ bò đực cho nhảy hai lần cách nhau vài giờ để chắc chắn. Điều này hợp lý khi bò cái được dắt tới sớm trong kỳ. Nếu bò cái được dắt tới đúng giờ, một lần nhảy trọn vẹn thường là đủ.

Bệnh có thể lây qua phối trực tiếp

Một bò đực đi phối cho cả làng là một mắt xích có thể đưa bệnh từ đàn này sang đàn khác. Một số bệnh gây vô sinh, sảy thai hoặc viêm đường sinh dục ở bò được biết là lây qua giao phối, và bò đực mang mầm bệnh nhiều khi không có biểu hiện rõ. Hậu quả hay gặp là một loạt bò cái trong vùng phối mãi không đậu hoặc đậu rồi sảy sớm mà không ai nghĩ tới con bò đực.

Người nuôi không cần thuộc tên từng bệnh, nhưng nên nắm vài nguyên tắc. Hỏi chủ bò đực xem bò đã được thú y kiểm tra sức khoẻ sinh sản và tiêm phòng theo khuyến cáo địa phương chưa. Không cho phối bò cái đang chảy dịch đục, có mủ hay có mùi hôi; phải mời thú y khám trước. Nếu trong làng nhiều hộ cùng phối một bò đực mà cùng gặp chuyện không đậu hoặc sảy thai, cần báo cán bộ thú y để kiểm tra, không chỉ đổi bò đực.

Sảy thai ở bò cũng có thể do bệnh lây được sang người. Ai xử lý thai sảy, nhau thai hay dịch của bò sảy thai nên đeo găng, rửa tay kỹ và báo thú y, phần này có bài riêng ở danh mục mang thai. Đây là lý do thụ tinh nhân tạo bằng tinh từ cơ sở được kiểm soát bệnh là lựa chọn được khuyến khích ở những vùng có điều kiện.

Bò đực giống trong làng: giữ sức và tránh dùng quá dày

Một bò đực trưởng thành khoẻ có thể nhảy nhiều lần trong tuần, nhưng nếu bị dắt đi phối liên tục mỗi ngày nhiều con, tinh sẽ loãng, tỷ lệ đậu giảm, bò đực sút cân và đau chân. Chủ bò đực nên giữ nhịp vừa phải, có ngày nghỉ, và cho bò đực ăn đủ cỏ, thức ăn tinh theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật.

Bò đực tơ mới bắt đầu đi phối càng cần giữ sức. Cho bò đực tơ phối quá sớm, quá dày có thể làm nó mất hứng, sợ nhảy về sau. Ngược lại, bò đực quá già, nặng nề, chân yếu cũng không nên dùng cho bò cái tơ nhỏ con vì nguy cơ chấn thương.

Móng và chân là chỗ người nuôi hay bỏ qua. Bò đực đau móng sẽ ngại nhảy hoặc nhảy không trọn. Kiểm tra móng định kỳ, giữ nền chuồng khô, và khi thấy bò đực đi khập khiễng thì cho nghỉ, mời thú y xem.

Chủ bò đực cũng nên giữ sổ: ngày nào nhảy bò cái nhà ai, bò cái đó có lên giống lại sau khoảng ba tuần không. Sổ này giúp phát hiện sớm khi bò đực giảm sức sinh sản, thay vì đợi tới khi cả xóm phàn nàn.

Khi nào nên chuyển sang thụ tinh nhân tạo

Phối trực tiếp có ưu điểm là không cần dẫn tinh viên, bò đực tự chọn đúng lúc nếu được thả chung. Nhưng có những trường hợp chuyển sang thụ tinh nhân tạo hợp lý hơn: trong vùng không có bò đực đủ tốt hoặc bò đực đã là họ hàng gần với đàn bò cái; bò cái tơ nhỏ con trong khi bò đực sẵn có quá to; nhà không có chỗ an toàn để phối; hoặc nghi bò đực trong làng mang bệnh sinh sản.

Thụ tinh nhân tạo cũng giúp hộ nhỏ tiếp cận nguồn giống mà họ không thể tự nuôi bò đực. Đổi lại, người nuôi phải tự phát hiện lên giống chính xác hơn và phối hợp được với dẫn tinh viên. Hai bài khác trong danh mục này nói kỹ về làm việc với dẫn tinh viên và về tinh đông lạnh.

Không có cách nào tốt tuyệt đối. Nhiều hộ dùng song song: thụ tinh nhân tạo cho lần đầu, nếu bò cái phối hai ba lần không đậu thì cho bò đực nhảy ở kỳ sau, đồng thời nhờ thú y khám xem bò cái có vấn đề gì không.

Câu hỏi thường gặp

Dắt bò cái đi phối lúc nào là đúng?

Theo cùng quy tắc như thụ tinh nhân tạo: thấy bò cái đứng yên buổi sáng thì dắt đi phối buổi chiều, đứng yên buổi chiều thì dắt đi sáng sớm hôm sau. Dắt tới quá sớm, bò cái chưa chịu đực sẽ chạy và đá bò đực.

Làm sao biết bò đực đã nhảy được?

Lần nhảy trọn vẹn thường có cú thúc mạnh cuối cùng, bò đực như bật người lên rồi tụt xuống. Nếu bò đực chỉ trèo lên rồi tụt xuống ngay mà không có cú thúc, lần đó có thể chưa được, nên cho nghỉ một lúc rồi thử lại.

Có nên cho bò đực nhảy nhiều lần trong một kỳ không?

Hai lần cách nhau vài giờ là đủ nếu bò cái được dắt tới đúng lúc. Nhảy nhiều hơn không tăng tỷ lệ đậu đáng kể mà làm bò đực mất sức, nhất là khi trong ngày còn bò cái nhà khác chờ phối.

Bò cái nhỏ con có phối với bò đực to được không?

Không nên. Bò đực quá nặng có thể làm bò cái chấn thương lúc nhảy, và bê con của bò đực to dễ to quá cỡ, gây đẻ khó. Hãy chọn bò đực tầm vóc tương xứng hoặc dùng thụ tinh nhân tạo với tinh được khuyến cáo cho bò cái nhỏ.

Bò đực nhà hiền có cần cẩn thận không?

Có. Phần lớn tai nạn xảy ra với bò đực được coi là hiền, đặc biệt khi có bò cái lên giống gần đó. Luôn dắt bằng vòng mũi và sào, không đứng ở chỗ kẹt, không để trẻ em lại gần bãi phối.

Phối trực tiếp có lây bệnh không?

Có thể. Một số bệnh gây vô sinh và sảy thai ở bò lây qua giao phối, bò đực mang bệnh nhiều khi không có biểu hiện. Hỏi chủ bò đực về tình trạng kiểm tra thú y và báo cán bộ thú y khi nhiều bò cái trong vùng cùng phối không đậu.