Heo nái thường được phối hai lần, có khi ba lần, trong một kỳ lên giống, mỗi lần cách nhau khoảng 12 đến 24 giờ, bắt đầu từ lúc nái có phản xạ đứng yên. Phối lặp là cần thiết ở heo vì kỳ chịu đực kéo dài hai ba ngày, trứng rụng rải rác trong nhiều giờ, và người nuôi hiếm khi biết chính xác nái bắt đầu đứng yên lúc nào.
Bài này nói về chuyện phân bố các lần phối: phối lần đầu khi nào, lần hai khi nào, có cần lần ba không, và khác nhau ra sao giữa nái hậu bị với nái rạ sau cai sữa. Cách nhận biết nái lên giống và kéo dài mấy ngày đã có bài riêng trong danh mục lên giống của trang.
Vì sao heo cần phối lặp còn bò thường chỉ một lần
Ở bò, trứng rụng một lần, một quả, khá muộn sau kỳ chịu đực, nên một lần phối đúng giờ là đủ. Heo nái thì khác hẳn: mỗi kỳ nái rụng nhiều trứng, và các trứng này không rụng cùng một lúc mà rải ra trong vài giờ. Thời điểm rụng trứng thường rơi vào khoảng hai phần ba quãng thời gian chịu đực, nhưng kỳ chịu đực lại dài ngắn khác nhau giữa các con, từ hơn một ngày tới gần ba ngày.
Vì không ai biết trước kỳ của con nái này sẽ dài bao lâu, người nuôi không đoán được giờ rụng trứng từ một lần quan sát. Phối hai ba lần cách nhau vài chục giờ là cách trải tinh trùng còn sống khoẻ ra phủ hết khoảng thời gian trứng có thể rụng. Lứa đẻ đông con hay ít con một phần phụ thuộc vào việc có bao nhiêu trứng gặp được tinh trùng tốt.
Nói cách khác, phối lặp ở heo không phải để "chắc ăn" theo kiểu cầu may, mà để khớp với nhịp sinh học của nái. Đó cũng là lý do số lần và khoảng cách phối nên tính theo giờ thấy đứng yên, không phải theo lịch cố định trong ngày.
Lịch phối thường dùng cho nái hậu bị và nái rạ
Hai nhóm nái có kỳ chịu đực khác nhau nên lịch phối cũng khác. Bảng dưới là cách nhiều trại áp dụng, tính từ lúc thấy nái đứng yên lần đầu khi có heo đực đi qua hoặc khi ấn tay lên lưng. Đây là khung tham khảo; cán bộ kỹ thuật hoặc nơi cung cấp tinh có thể khuyên khác tuỳ giống và điều kiện trại.
| Nhóm nái | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 (nếu còn đứng yên) |
|---|---|---|---|
| Nái hậu bị (lên giống lần đầu được phối) | Ngay khi phát hiện đứng yên | Khoảng 12 giờ sau lần 1 | Khoảng 12 giờ sau lần 2 |
| Nái rạ lên giống sớm sau cai sữa (trong khoảng 3 đến 4 ngày) | Khoảng 12 tới 24 giờ sau khi đứng yên | Khoảng 12 tới 24 giờ sau lần 1 | Thường không cần |
| Nái rạ lên giống muộn sau cai sữa (từ ngày thứ 6 trở đi) | Gần lúc phát hiện đứng yên | Khoảng 12 giờ sau lần 1 | Khoảng 12 giờ sau lần 2 |
| Nái lên giống lại sau lần phối trượt | Gần lúc phát hiện đứng yên | Khoảng 12 giờ sau lần 1 | Tuỳ nái còn đứng yên hay không |
Quy luật chung dễ nhớ: kỳ chịu đực càng ngắn thì càng phải phối sớm và dày. Nái hậu bị và nái lên giống muộn sau cai sữa thường có kỳ ngắn, nên phối gần lúc thấy đứng yên. Nái lên giống sớm sau cai sữa thường có kỳ dài, phối quá sớm dễ khiến tinh trùng già trước khi trứng rụng.
Khi nào dừng: tín hiệu nái đã hết kỳ
Hết phản xạ đứng yên. Trước mỗi lần phối, kiểm tra lại phản xạ đứng yên bằng cách cho nái tiếp xúc với heo đực thí tình qua vách hoặc ấn mạnh tay lên lưng, hông. Nái không còn đứng yên, lách đi hoặc kêu phản đối là dấu hiệu kỳ đã qua; lúc này không nên phối thêm.
Âm hộ đã xẹp, nhạt màu. Âm hộ sưng đỏ thường bắt đầu xẹp và nhạt màu dần về cuối kỳ. Dấu hiệu này hỗ trợ cho phép thử đứng yên chứ không thay được, vì có nái âm hộ vẫn còn đỏ khi đã hết chịu đực.
Phối muộn có hại gì. Phối khi nái đã hết kỳ không làm tăng số con mà còn có thể đưa vi khuẩn vào tử cung đúng lúc cổ tử cung bắt đầu đóng và sức đề kháng của tử cung giảm. Nhiều tài liệu chăn nuôi lưu ý rằng các lần phối quá muộn liên quan tới viêm tử cung và dịch mủ sau phối.
Ghi giờ kết thúc kỳ. Giờ nái hết đứng yên cũng đáng ghi như giờ bắt đầu. Sau vài lứa, bạn biết con nái nào có kỳ dài, con nào kỳ ngắn, và lần sau chia lần phối sát với con đó hơn thay vì áp một khuôn cho cả đàn.
Nái đứng yên quá lâu. Nái chịu đực kéo dài bất thường, kéo qua ba bốn ngày, hoặc lên giống lại chỉ sau vài ngày, cần báo thú y kiểm tra. Đừng phối liên tục theo kiểu thấy đứng là phối.
Những sai lầm hay gặp khi chia lần phối
Ở hộ nuôi vài con nái, lịch phối hay bị lệch vì những thói quen sau:
- Phối ngay lần đầu khi thấy nái mới kêu, phá chuồng, chưa có phản xạ đứng yên. Đó mới là đầu kỳ, tinh trùng sẽ phải chờ quá lâu.
- Phối cả ba lần trong một buổi sáng cho đỡ công. Ba liều sát nhau không phủ được khoảng thời gian trứng rụng, gần như chỉ bằng một lần.
- Phối theo giờ cho ăn thay vì theo giờ thấy đứng yên, nên khoảng cách giữa các lần lúc thì 6 giờ, lúc thì 30 giờ.
- Không kiểm tra lại phản xạ đứng yên trước lần thứ hai, thứ ba, vẫn phối khi nái đã hết kỳ.
- Đổi đực hoặc đổi tinh giữa các lần mà không ghi lại, sau này không biết lứa con của đực nào.
- Dùng liều tinh đã quá hạn hoặc để nóng cho lần phối cuối, nghĩ rằng "lần phụ thì sao cũng được".
Mỗi sai lầm trên đều có thể làm lứa đẻ ít con hơn khả năng của nái, mà nhìn bề ngoài vẫn thấy nái đậu thai bình thường. Vì vậy hộ nuôi thường không nhận ra mình đang mất gì.
Một kỳ phối lặp diễn ra từng bước
Ví dụ giả định một nái rạ cai sữa ngày thứ nhất, theo dõi lên giống từ ngày thứ ba:
- Sáng và chiều mỗi ngày, cho heo đực thí tình đi qua dãy chuồng hoặc đứng cạnh vách, thử ấn lưng từng nái.
- Ghi giờ đầu tiên nái đứng yên vững dưới tay ấn khi có mùi heo đực. Đây là mốc tính mọi lần phối.
- Tra lịch theo nhóm nái: nái này lên giống sớm sau cai sữa, nên lần phối đầu khoảng nửa ngày sau mốc.
- Trước giờ phối, thử lại phản xạ đứng yên, chuẩn bị tinh hoặc đực theo cách trại đang dùng.
- Khoảng nửa ngày tới một ngày sau, thử lại; nái còn đứng yên thì phối lần hai.
- Lần kế tiếp, nếu nái đã hết đứng yên thì dừng, ghi giờ kết thúc kỳ vào sổ.
- Ghi đầy đủ: giờ đứng yên đầu, giờ từng lần phối, đực hoặc mã tinh, người phối, và ngày cần theo dõi lên giống lại.
Lịch trong ví dụ chỉ để hình dung trình tự. Mỗi trại có giống heo và điều kiện khác nhau, nên cách tốt nhất là ghi chép vài chục lứa rồi cùng cán bộ kỹ thuật xem lại lịch nào cho số con đẻ ra tốt nhất ở trại mình.
Chăm nái quanh mấy ngày phối lặp
Mấy ngày nái đang chịu đực và được phối lặp là quãng nhạy cảm. Nái căng thẳng, bị cắn nhau trong ô chung hoặc bị nóng có thể giảm số trứng được thụ tinh và tăng tỷ lệ phôi chết sớm. Ở hộ nhỏ, nái thường được nhốt riêng ô hoặc nhốt đôi; nên tránh dồn nái vừa phối vào ô đông lạ mặt, vì đánh nhau tranh chỗ trong mấy tuần đầu sau phối là lúc phôi đang bám vào tử cung.
Thức ăn trong giai đoạn cai sữa tới phối của nái rạ thường được giữ đủ để nái hồi sức sau khi nuôi con. Sau khi phối xong, nhiều cán bộ kỹ thuật khuyên không cho ăn quá nhiều trong vài tuần đầu. Mức ăn cụ thể tuỳ giống, thể trạng và loại thức ăn, nên hỏi cán bộ kỹ thuật hoặc người cung cấp thức ăn thay vì tự đặt con số.
Chuồng mát là điều kiện quan trọng. Nắng nóng không chỉ làm nái lên giống yếu mà còn ảnh hưởng tới chất lượng tinh của heo đực nếu bạn dùng đực nhà. Quạt, tưới mát mái, che nắng hướng tây là những việc làm được mà không tốn nhiều. Đồng thời ghi lại ngày dự kiến kiểm tra lên giống lại, khoảng ba tuần sau lần phối đầu, để biết sớm nếu kỳ phối này trượt.
Phối trực tiếp và thụ tinh nhân tạo có khác số lần không
Nguyên lý chia lần phối giống nhau dù dùng heo đực nhảy trực tiếp hay bơm tinh. Khác biệt nằm ở chỗ tinh nhân tạo đã được pha loãng và bảo quản, sức sống giảm dần theo ngày, nên liều càng gần ngày lấy tinh thì càng tốt cho lần phối cuối. Với phối trực tiếp, chất lượng phụ thuộc vào sức của đực và khoảng nghỉ giữa các lần nhảy; một đực bị dùng quá dày trong ngày sẽ cho tinh loãng hơn.
Nhiều hộ kết hợp: lần đầu bơm tinh, lần sau cho đực nhảy hoặc ngược lại. Cách này không sai, nhưng nếu dùng hai nguồn tinh khác nhau trong một kỳ thì không xác định được con lứa đó của đực nào, ảnh hưởng tới việc ghi lý lịch và tránh đồng huyết về sau. Nếu cần giữ lý lịch rõ, nên dùng một nguồn tinh cho cả kỳ.
Dù dùng cách nào, đừng quên vệ sinh: lau sạch vùng âm hộ trước mỗi lần, dụng cụ dùng một lần thì không dùng lại, và tay người phối sạch. Mỗi lần phối thêm là một lần mở đường cho vi khuẩn nếu làm ẩu.
Với hộ dùng heo đực nhà, cần tính trước sức của đực khi nhiều nái lên giống dồn cùng tuần, chuyện hay gặp khi cai sữa cả dãy nái một lượt. Một đực phải phục vụ ba bốn nái, mỗi nái hai ba lần, sẽ bị dùng dày quá mức và tinh loãng dần ở những lần sau. Khi đó nên bàn với cán bộ kỹ thuật hoặc dẫn tinh viên trong vùng để dùng tinh nhân tạo cho một phần số nái, thay vì ép đực nhảy liên tục. Kế hoạch cai sữa so le giữa các nái cũng giúp lịch phối không dồn cục.
Câu hỏi thường gặp
Phối heo một lần có đậu không?
Có thể đậu, nhưng số con thường ít hơn và tỷ lệ trượt cao hơn vì một liều tinh khó phủ hết khoảng thời gian các trứng rụng. Vì vậy phần lớn trại chọn phối hai lần, với nái hậu bị hoặc nái có kỳ ngắn có khi ba lần.
Phối heo lần hai cách lần một bao lâu?
Thường khoảng 12 đến 24 giờ. Nái hậu bị và nái lên giống muộn sau cai sữa hay được phối dày hơn, khoảng 12 giờ một lần. Nái lên giống sớm sau cai sữa có kỳ dài hơn nên khoảng cách có thể giãn tới gần một ngày.
Nái hết đứng yên rồi có nên phối thêm cho chắc không?
Không nên. Khi nái đã hết phản xạ đứng yên, trứng thường đã rụng xong, phối thêm không làm tăng số con mà còn có nguy cơ đưa vi khuẩn vào tử cung lúc sức đề kháng của tử cung giảm, dễ gây viêm.
Thử phản xạ đứng yên của heo nái thế nào?
Cho nái ngửi và nhìn thấy heo đực qua vách, rồi ấn mạnh hai tay lên lưng hoặc ngồi nhẹ lên lưng nái. Nái đứng im, dựng tai, không lách đi là đang chịu đực. Không có heo đực bên cạnh thì phản xạ yếu hơn, dễ bỏ sót.
Phối heo ba lần có tốt hơn hai lần không?
Không phải lúc nào cũng tốt hơn. Lần ba chỉ có ích khi nái vẫn còn đứng yên và kỳ chịu đực dài. Phối lần ba khi nái đã hết kỳ có thể gây hại. Phản xạ đứng yên mới là thứ quyết định, không phải một con số cố định.
Có nên dùng tinh của hai con đực khác nhau trong một kỳ phối?
Về sinh học không có hại, nhưng bạn sẽ không biết đàn con là của đực nào, khó ghi lý lịch và khó tránh đồng huyết về sau. Hộ muốn giữ heo con làm giống nên dùng một nguồn tinh cho cả kỳ và ghi rõ vào sổ.