Thỏ chửa thường khoảng 30 đến 32 ngày, có thể dao động từ 28 tới khoảng 33 ngày. Cách biết thỏ có chửa đáng tin nhất ở hộ nuôi là sờ thai nhẹ nhàng qua thành bụng vào khoảng ngày 10 đến 14 sau phối. Thỏ nhổ lông làm ổ vào khoảng ngày 16 đến 18 mà không đẻ thường là chửa giả, không phải sảy thai.
Thỏ khác bò, heo, dê ở chỗ thỏ cái không rụng trứng theo chu kỳ đều mà rụng trứng sau khi được giao phối. Điều này làm thỏ dễ đậu thai, nhưng cũng làm thỏ hay chửa giả. Bài này giải thích cơ chế đó, cách sờ thai cho người mới, cách cho thỏ chửa ăn uống, các mốc ngày cần ghi và khi nào phải gọi thú y.
Thỏ rụng trứng khi được phối: vì sao điều này quan trọng
Ở bò hay heo, trứng rụng theo một chu kỳ đều đặn dù có được phối hay không. Thỏ cái thì khác: trứng chỉ rụng sau khi có kích thích giao phối, thường trong khoảng mươi giờ sau đó. Thỏ cái cũng không có "kỳ lên giống" rõ ràng theo kiểu ba tuần một lần; thay vào đó có những giai đoạn thỏ sẵn sàng nhận đực hơn, biểu hiện qua âm hộ hồng, đỏ và ẩm, thỏ nằm rạp nâng mông khi được vuốt lưng.
Hệ quả thứ nhất: nếu thỏ đã chịu đực và giao phối thực sự, khả năng đậu khá cao. Người nuôi hay cho phối lặp sau vài giờ bằng chính con đực đó hoặc một đực khác để tăng chắc chắn, nhưng nên ghi rõ đực nào để tránh lẫn phả hệ.
Hệ quả thứ hai: mọi thứ gây ra kích thích giống như giao phối mà không có tinh trùng sống đều có thể làm trứng rụng mà không thụ tinh. Đó là gốc của hiện tượng chửa giả ở thỏ, phần dưới bài nói kỹ. Hiểu cơ chế này giúp bạn không nhầm chửa giả với sảy thai, và không vội vàng đổ lỗi cho thỏ cái.
Hệ quả thứ ba: vì thỏ có thể nhận đực khá sớm sau đẻ, người nuôi dễ bị cám dỗ cho phối liên tục. Nhịp phối quá dày làm thỏ mẹ kiệt sức, gầy, lứa sau ít con và yếu. Nhịp phối lại hợp lý nên bàn với cán bộ kỹ thuật theo giống và điều kiện nuôi của bạn.
Sờ thai thỏ ở khoảng ngày 10 đến 14
Sờ thai là kỹ năng chăn nuôi thông thường, không phải thủ thuật thú y, nhưng cần nhẹ tay và nên học từ người có kinh nghiệm trước khi tự làm. Làm sai, bóp mạnh có thể làm hỏng thai.
- Chọn lúc thỏ đã ăn xong, yên tĩnh; đặt thỏ lên mặt bàn có lót bao tải hay khăn để thỏ không trượt.
- Một tay giữ nhẹ da gáy và đỡ phần thân trước, để thỏ quay đầu về phía người sờ.
- Tay kia khum lại, luồn dưới bụng ở phần sau, giữa hai chân sau, ngón cái một bên, các ngón còn lại bên kia.
- Trượt nhẹ các ngón tay từ phía trước ra phía sau dọc hai bên bụng dưới, không ấn sâu, không bóp.
- Thai ở khoảng ngày 10 đến 14 cảm thấy như những viên tròn, mềm chắc, cỡ hạt đậu hoặc viên bi nhỏ, xếp thành chuỗi hai bên.
- Phân biệt với viên phân: viên phân nhỏ, cứng, nằm ở giữa, trượt đi dễ khi chạm; thai thì nằm ở hai bên và có độ đàn hồi.
- Không chắc thì để vài ngày sau sờ lại, đừng sờ đi sờ lại nhiều lần trong một buổi. Ghi kết quả vào thẻ lồng, kể cả kết quả "chưa chắc", để lần sau biết mình đã sờ ngày nào.
Sau khoảng ngày 16 đến 18, thai lớn và mềm hơn, khó phân biệt với ruột, và sờ mạnh lúc này dễ gây hại hơn. Vì vậy khoảng ngày 10 đến 14 là thời điểm hợp lý nhất. Các cách khác như cho thỏ cái gặp đực lại xem có chịu không thường không đáng tin: thỏ chửa vẫn có thể chịu đực, thỏ không chửa lại có khi từ chối.
Thỏ chửa giả: biểu hiện, nguyên nhân và xử lý
Biểu hiện. Thỏ cái được phối, không sờ thấy thai, nhưng khoảng ngày 16 đến 18 lại nhổ lông ngực, ngậm cỏ khô đi làm ổ như sắp đẻ. Sau đó mọi thứ dừng lại, thỏ trở lại bình thường và lại có thể nhận đực.
Nguyên nhân hay gặp. Thỏ đực vô sinh hoặc giảm sức sinh sản do quá nóng, quá béo, phối quá dày; thỏ cái nhảy lên nhau khi nhốt chung; giao phối không trọn. Kích thích làm trứng rụng, cơ thể chuẩn bị như có chửa trong khoảng hơn hai tuần rồi tự kết thúc. Mùa nóng là lúc hay gặp chửa giả hàng loạt vì thỏ đực bị ảnh hưởng nhiều.
Nhận ra sớm. Sờ thai ở ngày 10 đến 14 không thấy gì là gợi ý đầu tiên. Nếu nhiều thỏ cái phối với cùng một đực đều chửa giả, nên nghi con đực, tạm ngưng dùng và đổi đực khác.
Xử lý. Chửa giả không phải bệnh và thường không cần dùng thuốc. Sau khi kết thúc, thỏ có thể phối lại. Nếu một thỏ cái chửa giả lặp lại nhiều lần với các đực khác nhau, hãy hỏi thú y.
Đừng nhầm với sảy thai. Sảy thai là đã có thai rồi mất, thường thấy máu hoặc thai nhỏ trong lồng. Chửa giả không có những dấu hiệu đó. Phân biệt đúng giúp bạn tìm đúng hướng: chửa giả hướng về con đực và cách nhốt; sảy thai hướng về bệnh, stress, thức ăn.
Các mốc ngày của một lứa thỏ
Gắn một thẻ nhỏ ở mỗi lồng thỏ cái, ghi ngày phối và các mốc dưới đây. Đây là cách các trại thỏ quản lý lứa đẻ đơn giản nhất.
| Mốc (ngày sau phối) | Việc cần làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày 0 | Ghi ngày, giờ, con đực; phối lặp nếu cần | Ghi cả đực của lần phối lặp |
| Ngày 10 đến 14 | Sờ thai | Không thấy thai thì theo dõi chửa giả, phối lại sau |
| Ngày 16 đến 18 | Để ý thỏ nhổ lông làm ổ | Nhổ lông ở mốc này mà không có thai là chửa giả |
| Ngày 25 đến 27 | Tăng nhẹ thức ăn, chuẩn bị ổ đẻ | Chi tiết ổ đẻ ở danh mục chuẩn bị đẻ và đỡ đẻ |
| Ngày 28 đến 32 | Theo dõi sáng sớm, ít làm phiền | Thỏ hay đẻ vào ban đêm hoặc rạng sáng |
| Từ ngày 33 | Báo thú y nếu chưa đẻ | Kiểm lại ngày phối trước khi lo |
Thẻ lồng còn giúp người khác trong nhà chăm hộ được khi bạn đi vắng: nhìn thẻ là biết con nào sắp đẻ, con nào vừa phối, không cần nhớ.
Cho thỏ chửa ăn uống
Thỏ chửa cần khẩu phần ổn định với nhiều thức ăn thô xơ như cỏ khô, cỏ tươi đã ráo nước, rau lá sạch, kèm một phần thức ăn tinh hoặc viên dành cho thỏ sinh sản. Ở hai tuần đầu, giữ lượng như lúc chưa chửa; ở tuần cuối, thai lớn nhanh, có thể tăng nhẹ thức ăn tinh. Thỏ quá béo dễ đẻ ít con, đẻ khó, và dễ gặp rối loạn chuyển hoá ở cuối kỳ, nên không vỗ béo thỏ chửa.
Nước là điều quan trọng nhất và hay bị bỏ quên. Thỏ chửa và thỏ sắp đẻ uống nhiều; bình nước hết vào ban đêm là chuyện thường gặp. Người nuôi thỏ lâu năm thường nói thỏ mẹ thiếu nước dễ bồn chồn, bỏ ổ, có khi cắn con sau đẻ. Kiểm tra núm uống mỗi sáng và tối, rửa bình định kỳ.
Không cho thỏ ăn rau còn ướt sương, rau dập nát, rau bị héo ủ nóng, cỏ cắt ở ven đường nhiều khói bụi hay ruộng vừa phun thuốc. Không đổi đột ngột sang loại rau, cỏ mới; thêm từ từ trong vài ngày. Nhiều loại lá cây cảnh và cây dại có độc với thỏ, nên chỉ dùng những loại đã quen dùng ở địa phương.
Lồng, nhiệt độ và stress
Thỏ là loài dễ hoảng. Tiếng động lớn, chó mèo nhảy lên lồng, chuột chạy qua ban đêm, người lạ bắt thỏ lên xem đều làm thỏ chửa căng thẳng. Stress kéo dài có thể dẫn tới sảy thai hoặc thỏ mẹ bỏ ổ sau đẻ. Đặt dãy lồng thỏ ở góc yên tĩnh, có lưới chắn chó mèo, diệt chuột quanh chuồng, và hạn chế bắt thỏ chửa ra khỏi lồng.
Thỏ chịu nóng kém vì không thoát nhiệt bằng mồ hôi. Những ngày nóng gắt, thỏ nằm duỗi dài, thở nhanh, tai nóng. Nóng kéo dài làm thỏ đực giảm sức sinh sản và thỏ chửa dễ sảy thai. Chuồng thỏ cần mái che cách nhiệt, thông gió tốt; có thể đặt chai nước đông đá bọc khăn trong lồng, làm ẩm mái, gắn quạt. Mùa lạnh thì che gió lùa nhưng vẫn giữ thông thoáng để không đọng mùi khai.
Khi phải bắt thỏ chửa, không xách tai hay xách da gáy treo lơ lửng. Một tay giữ da gáy, tay kia đỡ dưới mông, đưa thỏ áp vào người. Thỏ giãy đạp mạnh khi không được đỡ mông có thể tự làm tổn thương lưng và bụng.
Khi nào gọi thú y
Thỏ giấu bệnh rất giỏi, nên những dấu hiệu nhỏ cũng đáng chú ý. Gọi thú y khi thỏ chửa bỏ ăn quá nửa ngày, không đi phân hoặc phân rất nhỏ ít, nằm co một góc, nghiến răng; khi thấy máu hoặc dịch lạ ở âm hộ, thai nhỏ trong lồng; khi thỏ rặn nhiều mà không ra con; khi đã quá khoảng ngày 33 mà thỏ chưa đẻ, sau khi đã kiểm lại ngày phối.
Ở thỏ, bỏ ăn không phải chuyện để chờ qua đêm: ruột thỏ cần thức ăn đi qua liên tục, ngừng ăn dễ dẫn tới tắc ruột và rối loạn chuyển hoá, nhất là ở thỏ chửa cuối kỳ và thỏ béo. Không tự cho thỏ uống thuốc của người hay thuốc của vật nuôi khác.
Nếu nhiều thỏ trong dãy lồng cùng sảy thai hoặc đẻ con chết, có thể có nguyên nhân chung như bệnh, thức ăn hỏng hay nắng nóng. Ghi lại ngày, lồng, thức ăn đang dùng để thú y có cơ sở tìm nguyên nhân.
Khi chờ thú y tới, để thỏ ở lồng riêng yên tĩnh, có cỏ khô ngon và nước sạch trong tầm với, che bớt ánh sáng và gió lùa. Không ép thỏ ăn bằng cách nhét thức ăn vào miệng khi chưa được hướng dẫn, vì thỏ yếu dễ sặc. Nếu phải chở thỏ đi khám, dùng thùng hoặc lồng nhỏ có lót, tránh nắng, tránh để thỏ lăn qua lại trên đường xóc.
Câu hỏi thường gặp
Thỏ cái mới đẻ bao lâu thì phối lại được?
Về sinh lý, thỏ có thể nhận đực khá sớm sau đẻ, nhưng phối quá dày làm thỏ mẹ kiệt sức, lứa sau ít con và yếu. Nhịp phối lại tuỳ giống, thể trạng và việc thỏ mẹ đang nuôi bao nhiêu con; hãy hỏi cán bộ kỹ thuật và ưu tiên sức khoẻ thỏ mẹ hơn số lứa trong năm.
Sờ thai thỏ có làm thỏ sảy thai không?
Sờ nhẹ đúng cách ở khoảng ngày 10 đến 14 nhìn chung an toàn. Rủi ro đến từ bóp mạnh, sờ quá lâu, sờ nhiều lần hoặc giữ thỏ không chắc để thỏ giãy đạp. Người mới nên tập dưới sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm trước khi tự làm.
Thỏ chửa có nên nhốt chung với thỏ khác không?
Không nên. Thỏ chửa cần lồng riêng để yên tĩnh, không bị tranh ăn, không bị nhảy lên lưng, và để chuẩn bị ổ đẻ. Nhốt chung thỏ cái với nhau còn là một nguyên nhân gây chửa giả do chúng nhảy lên nhau.
Làm sao biết thỏ đực có vấn đề sinh sản?
Dấu hiệu gợi ý là nhiều thỏ cái phối với cùng một đực mà không đậu hoặc chửa giả, trong khi phối với đực khác thì đậu. Thỏ đực quá béo, bị nóng kéo dài, hoặc được dùng phối quá nhiều lần mỗi ngày thường giảm sức sinh sản. Cho đực nghỉ, làm mát, chỉnh khẩu phần, và hỏi thú y nếu không cải thiện.
Thỏ chửa có cần tắm hoặc cắt móng không?
Thỏ không cần tắm, tắm ướt còn làm thỏ nhiễm lạnh và hoảng. Cắt móng nên làm trước khi phối hoặc đợi sau khi cai sữa con, để tránh bắt giữ thỏ chửa lâu. Giữ lồng khô sạch là đủ cho vệ sinh.
Thỏ chửa ăn nhiều rau muống có sao không?
Rau muống sạch, ráo nước, cho ăn lượng vừa phải là thức ăn thỏ hay dùng. Vấn đề thường ở rau ướt, rau hái nơi nước bẩn, hoặc cho ăn quá nhiều một loại rau xanh nhiều nước mà thiếu cỏ khô, dễ làm thỏ tiêu chảy. Cho ăn đa dạng và luôn có cỏ khô.