Triệt sản là phẫu thuật cắt bỏ cơ quan sinh sản: ở con cái là buồng trứng và thường cả tử cung, ở con đực là hai tinh hoàn. Sau triệt sản, chó mèo không còn động dục, không thể có thai, và một số bệnh của cơ quan sinh sản không còn xảy ra. Với mèo, nhiều bác sĩ thú y khuyên làm từ khoảng bốn tới sáu tháng tuổi; với chó, thời điểm phù hợp phụ thuộc nhiều vào giống và tầm vóc, nên cần bàn cụ thể với bác sĩ.
Triệt sản là ca mổ thường quy, nhưng vẫn là phẫu thuật có gây mê. Bài này giúp bạn hiểu triệt sản mang lại gì, những điều đang còn được bàn, chọn thời điểm, chuẩn bị trước mổ và chăm sóc ở nhà sau mổ. Quyết định cuối cùng về thời điểm và cách làm luôn thuộc về bác sĩ thú y sau khi khám.
Triệt sản giúp gì cho chó mèo
Bảng dưới tóm tắt những lợi ích được tài liệu thú y nhắc nhiều nhất, kèm ghi chú về mức độ chắc chắn. Một số lợi ích rõ ràng, một số phụ thuộc vào thời điểm triệt sản và từng giống.
| Vấn đề | Triệt sản giúp gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Động dục, có thai ngoài ý muốn | Chấm dứt hẳn | Lợi ích chắc chắn nhất, cho cả con vật lẫn gia đình |
| Viêm tử cung tích mủ ở con cái | Loại bỏ nguy cơ khi đã cắt tử cung và buồng trứng | Bệnh hay gặp ở chó cái lớn tuổi chưa triệt sản, thường phải mổ cấp cứu |
| U tuyến vú ở con cái | Giảm nguy cơ, nhất là khi triệt sản sớm | Mức giảm cụ thể vẫn đang được bàn trong giới nghiên cứu, nhưng hướng chung được thừa nhận rộng |
| Bệnh tinh hoàn ở con đực | Loại bỏ u tinh hoàn | Đặc biệt quan trọng với chó đực có tinh hoàn ẩn, không xuống bìu |
| Tuyến tiền liệt ở chó đực | Giảm nguy cơ phì đại tuyến tiền liệt lành tính | Thường gặp ở chó đực lớn tuổi còn nguyên |
| Hành vi ở con đực | Thường giảm xịt nước tiểu đánh dấu, đi rông, đánh nhau vì con cái | Không phải mọi con đều thay đổi; thói quen đã thành nếp lâu có thể còn |
Ngoài lợi ích cho từng con, triệt sản còn là cách hiệu quả nhất để giảm số chó mèo con không có nhà, một vấn đề khá rõ ở nhiều khu dân cư.
Những điều cần cân nhắc trước khi quyết định
Gây mê và phẫu thuật. Mọi ca gây mê đều có rủi ro, dù với con vật khoẻ mạnh rủi ro là thấp. Khám trước mổ, xét nghiệm máu khi cần và nhịn ăn đúng hướng dẫn là cách giảm rủi ro này. Chó mèo lớn tuổi hoặc có bệnh nền cần được bác sĩ đánh giá kỹ hơn.
Dễ tăng cân. Sau triệt sản, nhu cầu năng lượng giảm trong khi chó mèo thường thèm ăn hơn. Nếu vẫn cho ăn như cũ, nhiều con sẽ béo. Đây là chuyện quản lý khẩu phần được, không phải lý do để bỏ triệt sản.
Tiểu không tự chủ ở một số chó cái. Một tỷ lệ nhỏ chó cái sau triệt sản bị rỉ nước tiểu khi ngủ, thường gặp hơn ở chó giống lớn. Tình trạng này thường kiểm soát được với sự theo dõi của bác sĩ thú y.
Thời điểm ở chó giống lớn. Một số nghiên cứu trên vài giống chó lớn ghi nhận triệt sản quá sớm, trước khi chó hết lớn, đi kèm nguy cơ cao hơn ở một số bệnh khớp và một vài loại ung thư. Kết quả khác nhau giữa các giống và vẫn đang được bàn, vì vậy nhiều bác sĩ khuyên với chó giống lớn nên chờ tới khi chó trưởng thành mới triệt sản. Đây là câu hỏi đáng hỏi bác sĩ cho đúng giống chó của bạn.
Không thay đổi tính cách cơ bản. Chó mèo sau triệt sản vẫn là chính nó: con hay chơi vẫn hay chơi, chó giữ nhà vẫn sủa người lạ. Triệt sản không làm chó mèo lười đi; lười thường do béo và ít vận động.
Không thể đảo ngược. Triệt sản là vĩnh viễn. Nếu có ý định dùng con vật làm giống, hãy quyết trước khi mổ.
Nên triệt sản chó mèo khi nào
Mèo: mèo trưởng thành sinh dục sớm, có con động dục và có thai từ khoảng bốn, năm tháng tuổi. Vì vậy nhiều bác sĩ thú y và tổ chức phúc lợi động vật khuyên triệt sản mèo trước kỳ động dục đầu tiên, khoảng bốn tới sáu tháng tuổi. Mèo trưởng thành, mèo đã đẻ nhiều lứa vẫn triệt sản được sau khi khám.
Chó giống nhỏ và vừa: thời điểm hay được bàn là quanh sáu tháng tuổi, hoặc sau khi chó đã hết lớn tuỳ quan điểm của bác sĩ. Ở chó cái, triệt sản trước kỳ động dục đầu tiên hoặc sớm sau đó thường được nhắc tới vì lợi ích giảm nguy cơ u tuyến vú.
Chó giống lớn và rất lớn: như đã nói ở trên, nhiều bác sĩ khuyên chờ tới khi chó hết lớn, có khi tới một năm rưỡi tuổi hoặc hơn. Đổi lại, trong thời gian chờ, bạn phải quản lý các kỳ động dục của chó cái thật kỹ.
Một số trường hợp bác sĩ thường dời ca mổ: con cái đang động dục, vì mạch máu ở tử cung và buồng trứng lúc đó to hơn; con mẹ đang nuôi con, thường chờ sau cai sữa và bầu vú đã teo; con vật đang ốm. Ngược lại, có những tình huống triệt sản trở thành điều trị, như viêm tử cung tích mủ ở chó cái, khi đó là ca mổ cấp cứu chứ không còn là lựa chọn.
Không có một con số đúng cho mọi con. Mang theo thông tin giống, tuổi, cân nặng, kỳ động dục gần nhất khi đi tư vấn, bác sĩ sẽ đề xuất thời điểm cụ thể.
Chuẩn bị trước ngày mổ
Chuẩn bị kỹ giúp ca mổ an toàn hơn và ngày về nhà nhẹ nhàng hơn cho cả bạn lẫn con vật:
- Khám tư vấn trước vài ngày: bác sĩ kiểm tra sức khoẻ chung, hỏi tiền sử bệnh, thuốc đang dùng, và quyết định có cần xét nghiệm máu trước gây mê không, nhất là với chó mèo lớn tuổi.
- Kể cho bác sĩ mọi thuốc, thực phẩm bổ sung con vật đang dùng, các lần gây mê trước đó nếu có.
- Nhịn ăn đúng theo hướng dẫn của phòng khám. Thời gian nhịn ăn, nhịn nước khác nhau giữa con non và con trưởng thành, nên làm theo đúng lời dặn, không tự kéo dài hay rút ngắn.
- Tắm cho con vật vài ngày trước mổ nếu cần, vì sau mổ sẽ phải kiêng tắm một thời gian.
- Chuẩn bị lồng hoặc túi vận chuyển chắc chắn, lót khăn. Mèo nên đưa đi trong lồng, không bế tay.
- Chuẩn bị ở nhà một chỗ nghỉ yên tĩnh, ấm, sát sàn, không phải leo trèo; vòng chống liếm hoặc áo sau mổ đúng cỡ.
- Hỏi trước giờ đón về, cách liên lạc nếu có vấn đề ngoài giờ, ngày tái khám.
Nếu nhà có nhiều chó mèo, sắp xếp để con vừa mổ ở riêng vài ngày đầu. Những con khác có thể ngửi, liếm vết mổ hoặc rủ chơi đùa, và mùi phòng khám trên người con vừa về đôi khi làm mèo trong nhà gầm gừ, xa lánh nó một thời gian ngắn. Cho chúng gặp lại từ từ khi con vừa mổ đã tỉnh táo hẳn.
Chăm sóc ở nhà sau triệt sản
Phần lớn chó mèo hồi phục nhanh sau triệt sản, thường chỉ vài ngày đã muốn chạy nhảy. Chính vì hồi phục nhanh mà người nuôi dễ lơ là, để con vật liếm vết mổ hay vận động quá sớm. Những việc nên làm:
- Đêm đầu: con vật có thể còn lơ mơ, đi loạng choạng, lạnh. Để nó nằm chỗ ấm, sát sàn, yên tĩnh, tránh xa cầu thang và vật nuôi khác.
- Ăn uống: bữa đầu tiên cho ăn ít, theo đúng giờ phòng khám dặn. Nôn một lần nhẹ có thể gặp do thuốc mê; nôn nhiều lần thì gọi bác sĩ.
- Không cho liếm vết mổ: đeo vòng chống liếm hoặc áo sau mổ suốt thời gian bác sĩ dặn, kể cả ban đêm. Liếm là nguyên nhân hàng đầu khiến vết mổ nhiễm trùng, bung chỉ.
- Xem vết mổ hai lần mỗi ngày: hơi đỏ, hơi sưng nhẹ trong vài ngày đầu là bình thường. Chụp ảnh vết mổ mỗi ngày để so sánh.
- Hạn chế vận động: thường khoảng mười tới mười bốn ngày, không chạy nhảy, leo trèo, chơi đùa vật lộn. Chó đi dạo bằng dây, ngắn và chậm.
- Không tắm, không để vết mổ ướt cho tới khi bác sĩ cho phép.
- Thuốc: chỉ dùng thuốc bác sĩ kê, đúng liều, đúng giờ. Không cho uống thuốc giảm đau của người, nhiều loại rất độc với chó mèo.
- Tái khám đúng hẹn để kiểm tra vết mổ và cắt chỉ nếu có.
Gọi bác sĩ thú y ngay nếu vết mổ chảy máu, chảy dịch hay mủ, hở miệng, sưng to dần hoặc có khối phồng; con vật bỏ ăn quá một ngày, nôn nhiều, lừ đừ, nướu nhợt nhạt, hoặc không đi tiểu.
Sau triệt sản: giữ cân và những hiểu lầm thường gặp
Việc dài hạn quan trọng nhất sau triệt sản là giữ cân. Nhiều bác sĩ thú y khuyên giảm khẩu phần một phần so với trước, hoặc chuyển sang loại thức ăn dành cho chó mèo đã triệt sản, rồi theo dõi cân nặng mỗi tháng và chỉnh dần. Một cách tự kiểm đơn giản: sờ dọc hai bên sườn, bạn nên cảm nhận được xương sườn dưới một lớp mỡ mỏng mà không phải ấn mạnh; nhìn từ trên xuống, con vật có eo.
"Nên để chó mèo đẻ một lứa rồi mới triệt sản." Không có cơ sở thú y cho ý này. Đẻ một lứa không mang lại lợi ích sức khoẻ, và với chó cái, mỗi kỳ động dục trôi qua trước khi triệt sản có thể làm giảm bớt phần lợi ích về u tuyến vú.
"Triệt sản thì chó mèo buồn, mất vui." Chó mèo không có khái niệm về việc làm cha mẹ như người. Ngược lại, chó mèo hết bị cuốn theo các kỳ động dục, hết bị thôi thúc bỏ nhà đi tìm bạn tình, thường sống yên ổn hơn.
"Mèo đực, chó đực thì không cần triệt sản vì không đẻ." Con đực chưa triệt sản vẫn làm cho những con cái quanh nhà có thai, vẫn xịt nước tiểu đánh dấu, đi rông, đánh nhau, dễ bị thương và lây bệnh qua vết cắn. Triệt sản con đực là một nửa của bài toán.
Nếu bạn còn phân vân giữa cho đẻ một lứa có kế hoạch hay triệt sản luôn, bài "Có nên cho chó mèo đẻ không" trong cùng chuyên mục liệt kê những câu hỏi nên tự trả lời trước.
Câu hỏi thường gặp
Mèo cái mấy tháng thì triệt sản được?
Nhiều bác sĩ thú y khuyên triệt sản mèo cái từ khoảng bốn tới sáu tháng tuổi, trước kỳ động dục đầu tiên, vì mèo có thể có thai rất sớm. Mèo lớn hơn, kể cả mèo đã đẻ, vẫn triệt sản được sau khi khám. Bác sĩ sẽ chọn thời điểm theo cân nặng và sức khoẻ của mèo.
Chó mèo triệt sản xong bao lâu thì lành?
Vết mổ thường lành trong khoảng mười tới mười bốn ngày, đó cũng là thời gian cần đeo vòng chống liếm và hạn chế vận động. Con đực thường hồi phục nhanh hơn con cái vì ca mổ nhỏ hơn. Tái khám đúng hẹn để bác sĩ xác nhận vết mổ đã lành.
Đang động dục có triệt sản được không?
Nhiều bác sĩ thú y thường dời ca triệt sản cho tới khi con cái hết động dục, vì lúc đó mạch máu ở tử cung và buồng trứng to hơn, ca mổ khó hơn. Tuy nhiên cách làm khác nhau giữa các bác sĩ và từng ca. Hãy báo cho phòng khám biết con vật đang trong kỳ để được tư vấn.
Chó đực triệt sản rồi có còn giữ nhà không?
Có. Triệt sản không làm thay đổi bản năng cảnh giác, chó vẫn sủa người lạ và bảo vệ nhà. Những gì thường giảm là hành vi gắn với nội tiết sinh dục như đi rông tìm chó cái, đánh dấu lãnh thổ quá mức, đánh nhau với chó đực khác.
Mèo đực triệt sản có hết xịt nước tiểu không?
Phần lớn mèo đực giảm hẳn xịt nước tiểu sau triệt sản, nhất là khi làm sớm trước khi thói quen hình thành. Mèo đã xịt nhiều năm có thể còn giữ một phần thói quen. Nếu vẫn xịt sau triệt sản, nên kiểm tra thêm bệnh đường tiết niệu và các nguyên nhân gây căng thẳng.
Chó mèo già có triệt sản được không?
Được, nếu sức khoẻ cho phép. Chó mèo lớn tuổi cần khám kỹ hơn, thường làm xét nghiệm máu trước gây mê. Với chó cái già chưa triệt sản, đôi khi triệt sản được đặt ra như cách phòng hoặc điều trị viêm tử cung tích mủ. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích và rủi ro cho từng con.