Nuôi dê con, cừu con bằng bình sữa thành công dựa trên ba điều: đúng loại sữa, đúng tư thế bú để không sặc, và nhiều cữ nhỏ đều giờ thay vì ít cữ thật no. Sữa dê vắt từ mẹ khác trong đàn hoặc sữa thay thế dành riêng cho dê cừu con là lựa chọn tốt; sữa đặc có đường, sữa công thức của trẻ em hay nước cháo thì không.
Nuôi bình tốn công trong vài tuần đầu nhưng là con đường cứu được con côi, con bị mẹ chối, con thứ ba thứ tư của một lứa đẻ đông. Bài này đi từ lúc quyết định nuôi bình tới lúc cai bình: chọn sữa, dụng cụ và vệ sinh, cách cho bú, nhịp giảm cữ theo tuần tuổi, các lỗi làm dê con chướng bụng hay tiêu chảy, và khi nào cần thú y. Phần sữa đầu trong ngày đầu được bàn riêng ở bài sữa đầu cho con non.
Khi nào nên nuôi bình
Có bốn tình huống thường dẫn tới nuôi bình. Thứ nhất, con mẹ chết khi đẻ hoặc sau đẻ và không có mẹ nào trong đàn để ghép. Thứ hai, mẹ chối con kéo dài dù đã được giúp. Thứ ba, mẹ đẻ ba, đẻ bốn nhưng chỉ đủ sữa cho hai con, con nhỏ nhất gầy dần. Thứ tư, hộ nuôi dê sữa chủ động tách con khỏi mẹ để vắt sữa, một cách làm khá phổ biến ở các trại dê sữa.
Ở ba tình huống đầu, quyết định càng sớm càng tốt. Đừng chờ tới khi con đã gầy trơ, lông xơ, hay đã bị tiêu chảy rồi mới bắt đầu, vì lúc đó con vừa yếu vừa khó tập bú bình. Dê con, cừu con tập bú bình dễ nhất trong vài ngày đầu đời, khi phản xạ mút còn mạnh và con chưa quen hẳn với vú mẹ.
Một tình huống nữa ít được nói tới là nuôi bình bổ sung, tức con vẫn ở với mẹ và bú mẹ nhưng được thêm một hai cữ bình mỗi ngày vì mẹ không đủ sữa cho cả lứa. Cách này giữ được mối gắn kết mẹ con và tập tính học từ mẹ như ăn cỏ, tránh chỗ nguy hiểm. Khó khăn là phải giữ con quen cả vú lẫn núm; thường cho bú bình ngay sau khi con vừa bú mẹ xong, lúc con còn đói, để con không chê núm.
Trước khi bắt đầu, hãy tính thời gian của bạn: tuần đầu cần cho bú nhiều cữ trong ngày, kể cả cữ tối muộn. Nếu nhà có nhiều người, nên thống nhất một người chính phụ trách để giờ giấc, lượng sữa và cách cho bú được đều.
Chọn sữa: dùng gì và tránh gì
Dạ dày dê con, cừu con rất nhạy với thay đổi loại sữa. Bảng dưới xếp các nguồn sữa theo mức phù hợp, dùng như hướng chung và hỏi thêm thú y địa phương khi có điều kiện.
| Nguồn sữa | Mức phù hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sữa dê hoặc cừu vắt từ con mẹ khoẻ trong đàn | Tốt nhất | Vắt sạch, cho bú ngay khi còn ấm hoặc trữ lạnh và hâm lại |
| Sữa thay thế dạng bột dành cho dê cừu con | Tốt | Pha đúng tỉ lệ ghi trên bao, không pha đặc hơn cho mau lớn |
| Sữa bò tươi nguyên kem | Dùng tạm | Một số con bị tiêu chảy khi chuyển sang; đổi từ từ và hỏi thú y |
| Sữa thay thế dành cho bê | Hạn chế | Thành phần tính cho bê, không hẳn phù hợp với dê cừu con |
| Sữa công thức trẻ em, sữa đặc có đường | Không dùng | Thành phần và lượng đường không phù hợp, dễ tiêu chảy |
| Nước cơm, nước cháo, nước đường | Không dùng | Không đủ chất, chỉ làm no tạm, con suy kiệt dần |
Khi dùng sữa vắt trong đàn, chỉ lấy từ những con mẹ khoẻ, không viêm vú và không đang được thú y điều trị bằng thuốc, vì một số thuốc đi vào sữa. Sữa vắt xong nếu chưa dùng ngay thì làm nguội nhanh và để ngăn mát, hâm lại bằng cách ngâm bình trong nước ấm, không đun trực tiếp.
Dù chọn nguồn nào, giữ nguyên một loại suốt giai đoạn bú bình nếu có thể. Khi buộc phải đổi, trộn dần sữa mới vào sữa cũ trong vài ngày để ruột con kịp thích nghi.
Dụng cụ và vệ sinh
Dụng cụ nuôi bình không cần đắt tiền, nhưng phải sạch. Phần lớn ca tiêu chảy ở dê con bú bình đến từ bình, núm, xô bẩn chứ không phải từ sữa.
- Bình nhựa hoặc chai sạch, có vạch chia để biết con bú được bao nhiêu mỗi cữ.
- Núm bú mềm dành cho dê cừu con; lỗ núm vừa đủ để sữa ra khi con mút, không tự chảy thành dòng khi dốc ngược.
- Với đàn đông, có thể dùng xô gắn nhiều núm ở thành, treo ngang tầm đầu con.
- Rửa bình, núm ngay sau mỗi cữ bằng nước nóng và bàn chải, úp cho khô ráo; không để sữa thừa đóng váng trong bình tới cữ sau.
- Nhiệt kế đơn giản hoặc thói quen nhỏ sữa lên mặt trong cổ tay: sữa vừa ấm, không nóng, gần bằng thân nhiệt của con.
- Sổ ghi cữ: giờ bú, lượng bú, phân con thế nào, để thấy sớm khi con bỏ bú hay đi lỏng.
Núm bú bị nứt, rách cần thay ngay vì sữa chảy ồ ạt dễ làm con sặc. Lỗ núm quá nhỏ cũng không tốt: con phải mút quá sức, nuốt nhiều không khí và dễ chướng hơi.
Cho bú đúng tư thế để không sặc
Tư thế bú là chỗ nhiều người nuôi mới làm sai, vì quen hình ảnh cho trẻ em bú bình nằm ngửa. Dê con, cừu con phải bú theo cách giống bú mẹ:
- Để con đứng trên bốn chân, hoặc nằm sấp nếu còn quá yếu; tuyệt đối không lật ngửa con ra để cho bú.
- Cầm bình chếch lên, để đầu con hơi ngẩng như khi con rúc vào vú mẹ; cổ duỗi thẳng giúp sữa đi đúng đường vào dạ múi khế.
- Đưa núm vào miệng, để con tự mút; không bóp bình ép sữa ra, không đổ sữa vào miệng con.
- Ở vài cữ đầu, có thể vuốt nhẹ vùng gốc đuôi để kích thích phản xạ bú như khi mẹ liếm.
- Dừng khi bụng con căng vừa phải ở hông trái; con vẫn đòi thì cữ sau tăng một chút, đừng cho bú bù một lần.
- Lau sạch sữa dính quanh miệng, cổ để con không bị ruồi đậu và lông bết.
Nếu trong lúc bú con ho, sữa trào ra mũi, hãy dừng lại, để con đứng cúi đầu xuống thấp một chút cho sữa chảy ra. Sau đó kiểm tra lại lỗ núm và tư thế cầm bình trước khi cho bú tiếp.
Nhịp cữ bú, tập ăn và cai bình theo tuần tuổi
Tuần đầu. Nhiều cữ nhỏ trong ngày, cách đều nhau, thường bốn tới năm cữ hoặc hơn với con yếu. Ngày đầu là sữa đầu, sau đó chuyển dần sang sữa thường. Mục tiêu là con bú đều, đi phân vàng mềm, ngủ yên.
Tuần thứ hai tới thứ tư. Giảm dần số cữ, mỗi cữ tăng lượng theo sức bú của con. Từ khoảng tuần thứ hai, bỏ sẵn một nắm cỏ non, lá mềm và chút thức ăn tinh dành cho dê con trong chuồng, cùng nước sạch. Con sẽ nhấm thử theo bản năng, đó là bước đầu để dạ cỏ phát triển.
Tháng thứ hai. Còn khoảng hai ba cữ một ngày. Con ăn cỏ ngày càng nhiều. Đây là giai đoạn dạ cỏ lớn nhanh nhờ thức ăn thô, nên đừng giữ con bú sữa nhiều tới mức con lười ăn cỏ.
Theo dõi cân nặng. Không cần cân hằng ngày, nhưng cân mỗi tuần một lần bằng cách bế con đứng lên cân rồi trừ cân nặng người bế là đủ để thấy chiều hướng. Con tăng đều là ổn; con đứng cân hai tuần liền dù vẫn bú đủ cữ là dấu hiệu cần xem lại loại sữa, vệ sinh hoặc hỏi thú y về ký sinh trùng.
Cai bình. Nhiều hộ cai bình khi dê con, cừu con khoảng hai tới ba tháng tuổi, ăn cỏ và thức ăn tinh tốt, cân nặng tăng đều. Cai từ từ: bớt cữ trưa trước, rồi cữ tối, cuối cùng là cữ sáng. Cai đột ngột dễ làm con sút cân và căng thẳng.
Lỗi hay gặp và hậu quả
Lỗi phổ biến nhất là cho bú quá no một cữ, thường do người nuôi bận nên gộp hai cữ làm một. Dạ múi khế của con non nhỏ, sữa dư xuống ruột chưa tiêu kịp dễ lên men, gây chướng bụng, đau bụng và tiêu chảy. Lỗi thứ hai là giờ giấc thất thường: hôm cho bú sớm, hôm muộn, có hôm bỏ cữ, khiến con đói cồn cào rồi bú vội.
Lỗi thứ ba là sữa nguội lạnh vào mùa đông hoặc để ngoài trời nắng vào mùa hè. Sữa lạnh làm con bú ít và dễ rối loạn tiêu hoá; sữa để lâu ngoài nắng nhanh hỏng. Lỗi thứ tư là đổi loại sữa đột ngột khi hết hàng, chẳng hạn đang sữa dê chuyển phắt sang sữa bò.
Có một hệ quả lâu dài mà người nuôi ít nghĩ tới: dê đực con nuôi bình rất dạn người, coi người như bạn đàn. Khi lớn lên, những con đực này hay húc người để thể hiện thứ bậc, dễ gây tai nạn cho trẻ em và người già trong nhà. Với dê đực nuôi bình, nên tránh trêu đùa đẩy trán con khi còn nhỏ, để con không quen trò húc người, và luôn để ý khi con đã trưởng thành.
Khi nào gọi bác sĩ thú y
Dê con, cừu con bú bình cần thú y khi tiêu chảy kéo dài hơn một ngày, phân có máu hoặc nhầy, con bỏ bú, mắt trũng, da véo lên lâu xẹp, vì đó là dấu hiệu mất nước có thể đe doạ tính mạng. Cần thú y ngay khi bụng con chướng căng bên trái, con đau, nằm lăn, nghiến răng sau cữ bú.
Cũng nên hỏi thú y khi con ho, thở khò khè sau những cữ bú, vì có thể sữa đã vào phổi; khi khớp chân sưng, con đi khập khiễng; hoặc khi rốn vẫn sưng ướt sau vài ngày. Đừng tự mua thuốc theo lời mách hay đổ thuốc cầm tiêu chảy của người cho con non.
Khi gọi, chuẩn bị sẵn thông tin trong sổ: con bao nhiêu ngày tuổi, đã bú sữa đầu chưa và lúc nào, đang bú sữa gì, mỗi ngày mấy cữ, triệu chứng bắt đầu từ khi nào. Những thông tin đó giúp thú y khoanh vùng nguyên nhân nhanh hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Dê con bú bình mỗi ngày mấy cữ?
Tuần đầu thường bốn tới năm cữ hoặc nhiều hơn với con yếu, cách đều trong ngày. Sau đó giảm dần, tới tháng thứ hai còn khoảng hai ba cữ. Lượng mỗi cữ tuỳ cân nặng và sức bú, nên theo dõi bụng và phân của con để điều chỉnh.
Có thể nuôi dê con bằng sữa bò tươi không?
Có thể dùng tạm khi không có sữa dê hay sữa thay thế dành cho dê cừu con, nhưng một số con bị tiêu chảy. Nên chuyển từ từ, theo dõi phân, và hỏi thú y nếu con đi lỏng kéo dài. Không pha thêm đường vào sữa bò.
Vì sao không được cho dê con nằm ngửa bú bình?
Khi nằm ngửa, sữa dễ chảy vào khí quản và phổi, gây sặc và viêm phổi. Dê con, cừu con phải bú ở tư thế đứng hoặc nằm sấp, đầu hơi ngẩng như khi bú mẹ, để sữa đi đúng đường xuống dạ múi khế.
Dê con bú bình bao lâu thì cai được?
Nhiều hộ cai bình khi con khoảng hai tới ba tháng tuổi, đã ăn cỏ và thức ăn tinh tốt, cân nặng tăng đều. Nên bớt từng cữ trong một vài tuần thay vì dừng đột ngột, để con không sút cân.
Dê con bú bình bị tiêu chảy phải làm sao?
Kiểm lại vệ sinh bình núm, độ ấm của sữa, tỉ lệ pha và lượng mỗi cữ. Giảm lượng mỗi cữ, chia thêm cữ nhỏ. Nếu tiêu chảy kéo dài hơn một ngày, phân có máu, con bỏ bú hay mắt trũng, cần gọi thú y ngay.
Có nên cho dê con bú bình uống nước không?
Có. Từ khoảng tuần thứ hai, để sẵn nước sạch trong chuồng để con tập uống, nhất là khi trời nóng. Sữa không thay được nước, và việc uống nước cùng ăn cỏ giúp dạ cỏ của con phát triển sớm hơn.