Sữa đầu là dòng sữa đặc, màu vàng mà con mẹ tiết ra trong một hai ngày đầu sau đẻ; nó mang kháng thể giúp con non chống bệnh trong những tuần đầu đời. Ở gia súc nhai lại như bò, trâu, dê, cừu, và cả ở heo, cấu tạo nhau thai gần như không cho kháng thể của mẹ đi sang con trong lúc mang thai. Con non vì thế ra đời với hệ miễn dịch gần như trống, và sữa đầu là đường duy nhất để nó nhận lớp bảo vệ đó.
Điều làm sữa đầu khác mọi loại sữa khác là thời gian: ruột con non chỉ hấp thu được kháng thể nguyên vẹn trong khoảng ngày đầu, mạnh nhất trong vài giờ đầu, rồi đóng lại. Bú muộn hay bú ít đều thiệt. Bài này giải thích cơ chế đó, cách xử lý khi mẹ không có sữa đầu và cách trữ sẵn một ít sữa đầu dự phòng cho đàn dê, cừu, trâu bò của nông hộ.
Sữa đầu khác sữa thường ở những điểm nào
Đặc và vàng hơn. Sữa đầu sánh, có khi dính như hồ loãng, màu vàng kem. Từ ngày thứ hai, thứ ba, sữa loãng dần và chuyển sang màu trắng của sữa thường. Đây là dấu hiệu dễ nhìn nhất để biết sữa vắt ra còn là sữa đầu hay không.
Giàu kháng thể. Thành phần quý nhất của sữa đầu là các globulin miễn dịch, tức kháng thể mà cơ thể mẹ đã tạo ra sau những lần tiếp xúc với mầm bệnh trong chuồng trại. Con bú vào là được mượn lớp bảo vệ đó, đúng với những mầm bệnh có trong chính môi trường nó sống.
Nhiều năng lượng. Sữa đầu có hàm lượng chất béo và đạm cao hơn sữa thường. Con non sinh ra có dự trữ năng lượng ít, nên những cữ sữa đầu đầu tiên cũng là nguồn nhiệt giúp con chống lạnh.
Có tác dụng nhuận tràng. Sữa đầu giúp con đẩy phân su ra trong ngày đầu. Con không bú được sữa đầu hay gặp tình trạng rặn, chướng bụng vì phân su ứ lại.
Chỉ có trong thời gian ngắn. Lượng kháng thể trong sữa giảm nhanh qua từng lần vắt sau đẻ. Sữa đầu quý nhất là sữa của lần vắt hoặc lần bú đầu tiên, nên khi trữ dự phòng người ta lấy ở các cữ đầu chứ không phải sữa ngày thứ ba.
Cửa sổ vài giờ đầu: vì sao càng sớm càng tốt
Ruột con non trong những giờ đầu sau sinh có một đặc điểm tạm thời: thành ruột cho phân tử kháng thể lớn đi thẳng vào máu mà không tiêu hoá chúng. Khả năng này cao nhất ngay sau sinh, giảm dần theo từng giờ và gần như mất hẳn sau khoảng một ngày. Sau thời điểm đó, sữa đầu vẫn có ích cho ruột ở mức tại chỗ, nhưng con không còn hấp thu được kháng thể vào máu nữa.
Vì vậy cùng một lượng sữa đầu, bú trong giờ đầu đem lại nhiều bảo vệ hơn hẳn so với bú vào giờ thứ mười hai. Đây là lý do các hướng dẫn chăn nuôi đều nhấn mạnh cho con bú càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vài giờ đầu, và không để quá nửa ngày đầu mà con chưa nhận được sữa đầu.
Có một yếu tố nữa ít người để ý: ruột con non sạch lúc mới sinh, nhưng chỉ ít giờ sau vi khuẩn từ nền chuồng, núm vú, tay người đã vào tới. Khi sữa đầu vào trước, kháng thể và vi khuẩn có lợi chiếm chỗ trước. Khi con chậm bú, vi khuẩn gây bệnh có lợi thế.
Về lượng, các tài liệu hướng dẫn thường tính theo cân nặng sơ sinh và chia làm nhiều cữ trong ngày đầu. Mức cụ thể cho từng loài, từng giống bạn nên hỏi cán bộ thú y địa phương, vì con to, con nhỏ, con đẻ non cần khác nhau.
Khi mẹ không có sữa đầu cho con: các tình huống và cách xoay
Không phải lần đẻ nào con cũng bú được sữa đầu của chính mẹ nó. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp ở nông hộ và hướng xử lý theo thứ tự ưu tiên.
| Tình huống | Vì sao thiếu sữa đầu | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Mẹ chết khi đẻ hoặc ngay sau đẻ | Không còn nguồn sữa | Dùng sữa đầu trữ đông trong đàn, hoặc vắt từ con mẹ khác vừa đẻ trong cùng chuồng |
| Mẹ rỉ sữa nhiều ngày trước khi đẻ | Sữa đầu chảy mất trước khi con ra | Sữa còn lại thường loãng; bổ sung sữa đầu dự phòng cho con |
| Mẹ đẻ nhiều con | Lượng sữa đầu chia cho nhiều con | Ưu tiên con nhỏ, con yếu bú trước; thêm sữa đầu trữ nếu có |
| Mẹ đẻ lứa đầu, bầu vú nhỏ | Sữa đầu ít và có khi ít kháng thể hơn mẹ già | Theo dõi bụng con kỹ, chuẩn bị nguồn bổ sung |
| Mẹ bị viêm vú, sốt | Sữa có thể nhiễm khuẩn, mẹ đau không cho bú | Không dùng sữa bên vú bệnh; gọi thú y; dùng nguồn sữa đầu khác |
| Con yếu, không mút được | Mẹ có sữa nhưng con không lấy được | Làm ấm con trước, vắt sữa đầu cho bú bình; cần ống thông thì nhờ người được hướng dẫn |
Sữa thay thế dạng bột dành cho con non có bán ở cửa hàng thú y. Loại bổ sung sữa đầu khác loại sữa thay thế thông thường, bạn cần đọc kỹ công dụng ghi trên bao và hỏi thú y, vì sữa thay thế thông thường không thay được sữa đầu ở ngày đầu.
Vắt và trữ sữa đầu dự phòng từng bước
Hộ nuôi vài chục con dê hay vài con bò nên giữ sẵn một ít sữa đầu trong ngăn đá trước mùa đẻ. Cách làm:
- Chọn mẹ khoẻ, đã ở trong đàn lâu, không bị viêm vú, không tiêu chảy, không có tiền sử sảy thai; mẹ già đã đẻ vài lứa thường có sữa đầu tốt hơn mẹ lứa đầu.
- Chỉ vắt phần dư sau khi con của chính mẹ đó đã bú đủ ở cữ đầu; không lấy hết sữa đầu của con người ta.
- Rửa tay, lau sạch và lau khô bầu vú, vắt bỏ vài tia đầu, rồi vắt vào ca sạch đã tráng nước sôi để nguội.
- Lọc qua vải sạch, chia vào chai hoặc túi nhỏ vừa một cữ bú, để ít khoảng trống phía trên vì sữa nở ra khi đông.
- Ghi ngày vắt và tên con mẹ lên chai bằng bút dầu hoặc băng dính, đưa vào ngăn đá càng sớm càng tốt. Sữa đầu để ngăn mát chỉ nên dùng trong vài ngày; để ngăn đá thì giữ được lâu hơn nhiều.
- Khi dùng, rã đông bằng cách ngâm chai trong nước ấm vừa tay, lắc nhẹ, thử độ ấm trên cổ tay rồi mới cho bú.
Không rã đông bằng lò vi sóng hay đun trực tiếp trên bếp: nhiệt cao làm hỏng kháng thể, và lò vi sóng làm sữa nóng không đều, có chỗ bỏng có chỗ còn đá. Sữa đầu đã rã đông mà con bú không hết thì bỏ, không cấp đông lại.
Nhìn sữa đầu biết tốt hay kém
Người nuôi có kinh nghiệm thường đánh giá sữa đầu bằng mắt: sữa đầu tốt đặc, sánh, bám thành ca khi nghiêng; sữa đầu kém loãng, trắng nhạt, chảy như sữa thường. Cách nhìn này thô nhưng có ích khi chọn sữa để trữ: chai nào loãng thì dùng sau, chai nào đặc thì để dành cho trường hợp gấp nhất.
Các trại bò sữa quy mô lớn dùng dụng cụ đo như khúc xạ kế Brix để ước lượng hàm lượng kháng thể. Với nông hộ, dụng cụ này không bắt buộc, nhưng nếu hợp tác xã hoặc nhóm chăn nuôi trong xã có chung một cái thì rất đáng dùng thử trước mùa đẻ.
Một số yếu tố làm sữa đầu kém đi: mẹ gầy, thiếu ăn ở giai đoạn cuối chửa; mẹ rỉ sữa trước đẻ; mẹ đẻ lứa đầu; mẹ được vắt sữa đến sát ngày đẻ, như bò sữa không được cạn sữa đủ thời gian. Dinh dưỡng của mẹ trong vài tuần cuối thai kỳ vì thế quyết định một phần chất lượng sữa đầu, chuyện này thuộc bài chăm con cái chửa của trang.
Những sai lầm hay gặp với sữa đầu
Phần lớn lỗi không đến từ thiếu hiểu biết mà từ sự vội vàng lúc nửa đêm. Đọc trước để khi gặp thì khỏi lúng túng:
- Thay sữa đầu bằng sữa tươi mua ngoài chợ, sữa đặc có đường hay nước cháo: con no bụng nhưng không nhận được kháng thể.
- Chờ xem mẹ có tự cho bú không tới gần trưa hôm sau: cửa sổ hấp thu kháng thể lúc đó đã khép gần hết.
- Ép bú bình khi con đang lạnh, không có phản xạ mút: dễ sặc sữa vào phổi.
- Lấy sữa đầu của con mẹ đang bệnh hoặc mẹ từ đàn không rõ nguồn: một số bệnh truyền qua sữa, ví dụ bệnh viêm khớp và não ở dê do virus có thể lây qua sữa đầu và sữa.
- Dùng sữa đầu bò cho dê con, cừu con mà không hỏi ai: có nơi vẫn dùng tạm khi không còn nguồn nào khác, nhưng nên hỏi thú y vì nguồn bò cũng cần sạch bệnh.
- Cho bú một lần thật nhiều thay vì chia cữ: dạ dày con non nhỏ, bú quá no dễ chướng bụng và tiêu chảy.
Một sai lầm nữa là coi mọi dòng sữa vàng đều là sữa đầu. Sữa vàng do lẫn máu, sữa lợn cợn hoặc có mùi lạ là dấu hiệu bầu vú có vấn đề, không phải sữa đầu tốt. Khi nghi ngờ, bạn vắt ra ca sạch để nhìn kỹ dưới ánh sáng, không vắt thẳng vào bình rồi cho con bú ngay.
Nếu đàn có tiền sử sảy thai, con đẻ ra yếu hàng loạt hoặc dịch bệnh, việc dùng sữa đầu chéo giữa các con mẹ cần thú y xem xét trước, vì sữa đầu có thể là đường đưa bệnh từ mẹ này sang con của mẹ khác.
Khi nào cần gọi thú y
Sữa đầu là chuyện người nuôi tự lo được trong đa số trường hợp, nhưng có những dấu hiệu cho thấy con non đã không nhận đủ kháng thể và đang trở bệnh. Con non tiêu chảy, sốt hoặc viêm khớp, sưng rốn trong một hai tuần đầu, nhất là khi nhiều con trong cùng lứa đều bị, là lúc cần mời thú y. Họ có thể xét nghiệm máu để biết con đã nhận đủ kháng thể chưa và quyết định hướng xử lý.
Phía mẹ, gọi thú y khi bầu vú nóng, sưng, đỏ, sữa vắt ra lợn cợn, có máu hoặc mủ, hoặc mẹ sốt, bỏ ăn. Đây không còn là chuyện sữa đầu mà là viêm vú cần được chữa đúng cách.
Cuối cùng, hãy coi việc trữ sữa đầu là một phần chuẩn bị trước mùa đẻ, giống như chuẩn bị ổ, dây, găng tay. Một chai sữa đầu trong ngăn đá không tốn bao nhiêu, nhưng vào đêm mẹ chết khi đẻ, nó quyết định con non có qua được tuần đầu hay không.
Câu hỏi thường gặp
Sữa đầu và sữa non có phải là một không?
Phải. Người chăn nuôi ở nhiều vùng gọi là sữa non, tài liệu kỹ thuật thường gọi sữa đầu. Cả hai chỉ dòng sữa đặc, vàng tiết ra trong một hai ngày đầu sau đẻ, giàu kháng thể và năng lượng.
Quá 24 giờ mới cho con non bú sữa đầu thì còn tác dụng không?
Vẫn còn một phần tác dụng tại ruột và vẫn là nguồn dinh dưỡng tốt, nhưng khả năng hấp thu kháng thể vào máu lúc đó đã gần như mất. Con bú muộn cần được theo dõi kỹ hơn trong vài tuần đầu và nên báo thú y nếu có dấu hiệu bệnh.
Sữa đầu trữ trong ngăn đá dùng được bao lâu?
Tài liệu chăn nuôi thường cho rằng sữa đầu đông lạnh sâu giữ được chất lượng khá lâu, có thể nhiều tháng. Tủ lạnh gia đình hay mở ra vào nên ưu tiên dùng sớm, và luôn ghi ngày trên chai để dùng chai cũ trước.
Có thể dùng sữa đầu dê cho cừu con và ngược lại không?
Thường có thể dùng tạm khi không có nguồn khác, vì hai loài gần nhau và cùng là nhai lại nhỏ. Điều quan trọng hơn là nguồn sữa đến từ con mẹ khoẻ, đàn sạch bệnh. Nếu không chắc, hãy hỏi thú y trước khi dùng.
Đun sôi sữa đầu để diệt khuẩn có được không?
Không nên đun sôi vì nhiệt độ cao làm đông và hỏng kháng thể, mất đi giá trị chính của sữa đầu. Một số trại lớn dùng thiết bị thanh trùng ở nhiệt độ thấp có kiểm soát; nông hộ thì nên giữ sạch từ khâu vắt và chọn mẹ khoẻ.
Làm sao biết con non đã bú đủ sữa đầu?
Con bú đủ thường có bụng tròn, ngủ yên, dậy bú đều, phân su ra trong ngày đầu. Muốn biết chắc lượng kháng thể trong máu thì cần thú y lấy máu xét nghiệm, việc này thường chỉ làm khi đàn có nhiều con non bệnh.