Thỏ mẹ ăn con thường xảy ra khi thỏ mẹ bị căng thẳng nặng, thiếu nước hoặc thiếu đạm, đẻ lứa đầu còn non, hoặc khi trong ổ có con chết, con dị tật. Nhiều trường hợp gọi là "thỏ mẹ bỏ con" thực ra là hiểu lầm, vì thỏ mẹ vốn chỉ vào ổ cho con bú rất ngắn mỗi ngày. Còn đẻ rơi trên sàn lưới phần lớn do thỏ mẹ không có ổ phù hợp hoặc bị quấy trong lúc đẻ.
Tin tốt là phần lớn các nguyên nhân này phòng được, và phòng từ trước ngày đẻ mới hiệu quả, vì khi chuyện đã xảy ra thì chỉ còn cứu phần còn lại. Bài này tách từng nguyên nhân, cách nhận biết, việc cần chuẩn bị trong tuần cuối của thai kỳ và cách xử lý khi phát hiện thỏ mẹ đã ăn con hay đẻ rơi.
Nguyên nhân hay gặp và cách phòng
Hiếm khi chỉ có một nguyên nhân duy nhất. Bảng dưới gom các nguyên nhân thường được nhắc trong kinh nghiệm nuôi thỏ, kèm dấu hiệu để nhận ra và hướng phòng.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu đi kèm | Cách phòng |
|---|---|---|
| Bị quấy lúc đẻ: chó mèo, chuột, người lạ, tiếng ồn | Ổ bới tung, con chết rải rác, có vết cắn | Chuồng yên, che chắn, kiểm soát chó mèo chuột ban đêm |
| Thiếu nước uống | Bình nước cạn, thỏ mẹ uống vội khi được châm nước | Luôn đủ nước sạch, nhất là đêm đẻ và mùa nóng |
| Thức ăn thiếu đạm, thiếu khoáng | Thỏ mẹ gầy, lông xơ, gặm vách chuồng | Khẩu phần đủ đạm trong cuối thai kỳ và lúc nuôi con |
| Con chết, con dị tật trong ổ | Chỉ mất một vài con, thường là con yếu | Kiểm ổ ngay ngày đẻ, nhặt con chết |
| Thỏ mẹ lứa đầu, phối quá non | Đẻ rơi, không làm ổ, hoảng loạn | Không phối thỏ cái quá sớm, ghi theo dõi lứa đầu kỹ hơn |
| Nhầm thỏ con là nhau thai khi liếm dọn | Con bị cắn tai, chân, thường ngay lúc đẻ | Khó phòng trực tiếp; ổ yên tĩnh giúp thỏ mẹ đẻ thong thả hơn |
Trường hợp cuối giải thích vì sao đôi khi thỏ mẹ hiền, chăm tốt vẫn làm hại một con: thỏ mẹ ăn nhau thai sau khi đẻ là tập tính tự nhiên, và lúc vội vàng có thể cắn trúng con. Điều này khác hẳn với việc thỏ mẹ ăn cả lứa vì hoảng sợ.
"Bỏ con" phần lớn là hiểu lầm
Người mới nuôi thỏ hay lo khi thấy thỏ mẹ ngồi im ở góc chuồng cả ngày, không ngó ngàng tới ổ. Như đã nói ở bài chăm thỏ con mới đẻ, đây là tập tính bình thường: thỏ mẹ chỉ vào ổ cho bú một hai lần ngắn, phần lớn lúc đêm. Muốn biết thỏ mẹ có thật sự bỏ con hay không, bạn kiểm bụng và da thỏ con vào buổi sáng. Bụng tròn, da căng là được bú; bụng lép, da nhăn là đói.
Thỏ mẹ thật sự bỏ con thì thỏ con đói liên tục từ một tới hai ngày. Lý do thường là thỏ mẹ không có sữa, đau vú, ốm, hoặc ổ đặt ở chỗ thỏ mẹ không vào được, chẳng hạn ổ quá cao, cửa ổ quá hẹp so với thân thỏ mẹ. Có trường hợp thỏ mẹ đẻ một nửa lứa trong ổ, một nửa rơi ngoài sàn, và chỉ nuôi số trong ổ.
Trước khi kết luận, kiểm lại ba thứ: nước uống còn không, bầu vú thỏ mẹ có sữa không (vuốt nhẹ gần núm thấy giọt sữa), và thỏ mẹ có ăn uống bình thường không. Nếu cả ba ổn mà con vẫn đói, giữ thỏ mẹ nằm yên trên ổ cho con bú một lần vào buổi tối, theo dõi xem lần sau thỏ mẹ có tự vào không.
Chuẩn bị trong tuần cuối của thai kỳ
Thỏ thường mang thai khoảng một tháng. Những việc dưới đây làm trong tuần cuối giúp giảm rõ rệt các ca đẻ rơi và ăn con:
- Ghi ngày phối vào sổ, đánh dấu ngày đẻ dự kiến để chuẩn bị đúng lúc thay vì đoán.
- Đặt ổ đẻ vào chuồng khoảng vài ngày trước ngày dự kiến, lót sẵn rơm hoặc cỏ khô sạch, mềm; đặt sớm quá thì thỏ mẹ hay đi vệ sinh vào ổ.
- Kiểm kích thước cửa ổ và độ cao để thỏ mẹ ra vào dễ, không phải nhảy cao hay lách người.
- Tăng thức ăn đủ đạm và bảo đảm bình nước luôn đầy, kiểm vòi uống có chảy tốt không.
- Không đổi chuồng, không ghép chung con khác, không di chuyển chuồng trong tuần này.
- Rào chắn, bịt lỗ để chó mèo, chuột không lại gần chuồng ban đêm; tắt đèn sáng chói gần chuồng.
- Theo dõi thỏ mẹ tha rơm, nhổ lông ngực bụng: đây là dấu hiệu sắp đẻ trong vài ngày tới.
Nếu tới ngày dự kiến mà thỏ mẹ chưa tha rơm, chưa nhổ lông, đừng hoảng. Nhiều thỏ mẹ lứa đầu chỉ nhổ lông ngay trước hoặc ngay sau khi đẻ. Cứ giữ ổ sẵn sàng và kiểm vào mỗi sáng sớm.
Thỏ đẻ rơi trên sàn lưới: xử lý thế nào
Tìm ngay vào sáng sớm. Thỏ hay đẻ lúc đêm hoặc rạng sáng. Thỏ con đẻ rơi trên sàn lưới mất nhiệt rất nhanh, có con lọt qua khe lưới rơi xuống dưới. Những ngày quanh ngày đẻ dự kiến, kiểm chuồng sớm nhất có thể, kể cả phía dưới sàn.
Làm ấm trước khi vào ổ. Thỏ con còn cựa thì nhặt vào ổ, phủ lông. Thỏ con đã lạnh, cứng, nhưng còn mềm người thì ủ ấm từ từ trong khăn khô cạnh chai nước ấm hoặc trong lòng bàn tay. Nhiều con tưởng đã chết vẫn hồi lại sau khi được làm ấm.
Làm ổ bù. Nếu thỏ mẹ không nhổ lông, lấy lông thỏ mẹ đã rụng trong chuồng hoặc vuốt nhẹ phần lông lỏng ở bụng mẹ, kết hợp rơm mềm khô để làm một ổ ấm. Không dùng vải sợi tổng hợp dài vì thỏ con dễ quấn chân.
Sàn đặc dưới ổ. Với chuồng sàn lưới, một tấm ván hoặc tấm nhựa đặc đặt ở góc chuồng trong tuần đẻ giúp giảm hẳn chuyện thỏ con lọt khe. Thỏ mẹ hay chọn góc đó để đẻ nếu chưa quen ổ. Sau khi đẻ xong, đưa đàn con vào ổ rồi bỏ tấm ván ra để chuồng giữ được khô sạch.
Đếm và ghi lại. Đếm số con sống, số con chết, ghi đây là lứa đẻ rơi. Thỏ mẹ đẻ rơi một lần ở lứa đầu thường khá hơn ở lứa sau nếu được chuẩn bị ổ tốt.
Khi phát hiện thỏ mẹ đã ăn con
Cảnh này khiến nhiều người hoảng và giận. Việc cần làm là giữ bình tĩnh để cứu số con còn lại và tìm nguyên nhân:
- Kiểm ổ ngay, đếm số con còn sống, nhặt bỏ xác và phần thịt sót lại.
- Xem quanh chuồng có dấu vết chó mèo, chuột, rắn không; đôi khi thủ phạm không phải thỏ mẹ.
- Kiểm nước uống và thức ăn của thỏ mẹ, châm đầy nước ngay.
- Nếu còn nhiều con khoẻ, để lại với thỏ mẹ và kiểm ổ dày hơn trong hai ngày tới.
- Nếu thỏ mẹ tiếp tục làm hại con, ghép số còn lại sang thỏ mẹ khác đẻ gần ngày.
- Ghi vào sổ: lứa mấy, nguyên nhân nghi ngờ, điều kiện chuồng hôm đó.
Nếu chỉ một hai con bị cắn ở tai hoặc chân mà vẫn sống, lau sạch vết thương bằng nước muối sinh lý, để con lại trong ổ và theo dõi. Vết cắn sâu, chảy máu nhiều hoặc sưng tấy sau một ngày cần hỏi thú y, không tự bôi thuốc mỡ của người lên thỏ con vì con mẹ liếm phải.
Không đánh, không phạt thỏ mẹ; thỏ không hiểu hình phạt và càng căng thẳng hơn ở lứa sau. Một thỏ mẹ ăn con một lần chưa nên loại ngay. Nhưng nếu tình trạng lặp lại ở hai ba lứa liên tiếp dù đã khắc phục chuồng trại, thức ăn, nước uống, thì nên thôi dùng con đó làm thỏ sinh sản.
Thỏ mẹ lứa đầu và chuyện phối quá sớm
Thỏ cái phát triển nhanh, nhiều con có biểu hiện chịu đực từ khi còn nhỏ hơn tuổi phối phù hợp. Phối quá sớm làm thỏ mẹ vừa phải nuôi thai vừa phải tự lớn, dễ đẻ con nhỏ yếu, ít sữa, và thường vụng về: không làm ổ, đẻ rơi, giẫm con. Tuổi và cân nặng phối lần đầu tuỳ giống, bạn nên hỏi cán bộ kỹ thuật chăn nuôi hoặc thú y địa phương, và chuyện chọn thời điểm phối được bàn ở danh mục chọn đôi phối của trang.
Lứa đầu nên được chăm kỹ hơn: đặt ổ sớm hơn một chút để thỏ mẹ quen, kiểm chuồng nhiều lần quanh ngày đẻ, chuẩn bị sẵn một thỏ mẹ khác gần ngày đẻ để có chỗ ghép nếu cần. Người nuôi lâu năm thường đánh giá thỏ mẹ ở lứa thứ hai, thứ ba chứ không vội kết luận ở lứa đầu.
Về phúc lợi, đừng cho thỏ mẹ đẻ dồn dập liên tục khi thỏ mẹ đã gầy sút. Thỏ mẹ kiệt sức là thỏ mẹ dễ ăn con, ít sữa và đẻ con yếu. Thời gian cho phối lại sau đẻ được bàn ở bài phối lại sau đẻ trong cùng danh mục.
Khi nào gọi thú y
Gọi thú y khi thỏ mẹ bỏ ăn, nằm ủ rũ sau đẻ, có dịch chảy hôi ở âm hộ, bầu vú sưng nóng, đỏ tím hoặc cứng. Những biểu hiện này cho thấy thỏ mẹ đang ốm, và một thỏ mẹ ốm vừa không nuôi được con vừa có nguy cơ chết.
Cũng cần thú y khi trong chuồng nhiều thỏ mẹ cùng đẻ non, sảy thai, đẻ con chết, hoặc nhiều ổ cùng có con chết không rõ lý do trong cùng một thời gian. Khi đó có thể đàn đang có bệnh, và cần được khám, xét nghiệm thay vì đoán mò.
Với bệnh lây trong đàn thỏ, cách ly sớm là việc người nuôi tự làm được trong lúc chờ thú y: chuyển thỏ mẹ ốm và ổ con của nó ra một góc riêng, dùng dụng cụ cho ăn uống riêng, rửa tay sau khi chăm ổ đó. Không mang thỏ mới mua về nhập ngay vào dãy chuồng thỏ mẹ sắp đẻ, vì đây là lúc đàn nhạy cảm nhất với mầm bệnh lạ.
Thỏ là loài nhạy cảm với thuốc, một số kháng sinh dùng sai đường có thể làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột của thỏ rất nặng. Vì vậy đừng tự mua thuốc theo lời mách, kể cả thuốc bổ, thuốc kích sữa, cho thỏ mẹ sau đẻ. Chuẩn bị sổ ghi ngày phối, ngày đẻ, số con và diễn biến để thú y nắm nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Thỏ chửa bao nhiêu ngày thì đẻ?
Thỏ thường mang thai khoảng một tháng, phổ biến trong khoảng ba mươi ngày cộng trừ vài ngày tuỳ giống và từng con. Ghi ngày phối vào sổ giúp bạn đặt ổ đúng lúc và kiểm chuồng sát ngày đẻ.
Vì sao thỏ mẹ không nhổ lông làm ổ?
Thỏ mẹ lứa đầu, thỏ mẹ quá non, hoặc thỏ mẹ bị quấy nhiều thường không làm ổ hoặc làm ổ muộn. Có con chỉ nhổ lông ngay sau khi đẻ. Bạn cứ lót sẵn ổ bằng rơm khô mềm và bổ sung lông khi cần.
Thỏ mẹ ăn con có phải do thiếu muối không?
Lời đồn này phổ biến nhưng nguyên nhân hay gặp hơn là căng thẳng, thiếu nước và khẩu phần thiếu đạm. Khẩu phần đủ chất, khoáng cân đối vẫn quan trọng, nhưng đừng tự cho thỏ ăn nhiều muối theo lời mách.
Thỏ mẹ ăn con một lần thì lứa sau có ăn nữa không?
Không nhất thiết. Nếu nguyên nhân là bị quấy, thiếu nước hay lứa đầu non, thì khắc phục chuồng trại và chăm kỹ, lứa sau thường ổn. Chỉ khi lặp lại nhiều lứa dù điều kiện tốt mới nên thôi dùng con đó làm thỏ sinh sản.
Có nên đặt camera theo dõi thỏ đẻ ban đêm không?
Nếu có điều kiện thì rất hữu ích, nhất là với thỏ mẹ lứa đầu, vì bạn biết thỏ đẻ lúc nào, có đẻ rơi không, có con vật lạ vào chuồng không. Đèn của camera không nên chiếu sáng chói vào chuồng làm thỏ mẹ bất an.
Thỏ đẻ rơi trên sàn bị lạnh cứng còn cứu được không?
Nhiều con vẫn cứu được nếu được ủ ấm từ từ ngay. Ủ trong khăn khô cạnh chai nước ấm hoặc trong lòng bàn tay, không hơ lửa, không ngâm nước nóng. Khi con cựa mạnh trở lại thì đưa vào giữa đàn trong ổ.