Một bộ đồ đỡ đẻ cho nông hộ không cần đắt tiền, chỉ cần đủ và sạch: găng tay, xà phòng, xô nước sạch, khăn hoặc bao tải sạch để lau con, kéo và chỉ buộc rốn đã sát trùng, dung dịch sát trùng rốn theo hướng dẫn của thú y, đèn pin, nguồn sưởi cho con non, thùng có nắp đựng nhau, cùng sổ và bút để ghi giờ. Tất cả nên được gom vào một thùng có nắp, để ở chỗ cố định gần chuồng, kiểm lại trước mỗi mùa đẻ. Tổng chi phí phần lớn nằm ở đèn sưởi và đèn pin, những món dùng được nhiều năm; các món còn lại là đồ tiêu hao rẻ, chỉ cần nhớ bổ sung.
Ý nghĩa của bộ đồ này không nằm ở từng món, mà ở chỗ lúc ca đẻ bắt đầu giữa đêm, bạn không phải chạy đi tìm. Phần lớn những sai sót khi đỡ đẻ tại nhà, như cắt rốn bằng dao bếp, lau con bằng giẻ bẩn, quên ghi giờ, đều bắt nguồn từ việc đồ không có sẵn. Bài này liệt kê theo nhóm, phân biệt rõ thứ người nuôi dùng và thứ chỉ để bác sĩ thú y dùng.
Danh sách đồ đỡ đẻ theo nhóm
Bảng dưới gom đồ theo công dụng. Cột cuối cho biết loài nào cần nhất, để hộ chỉ nuôi một loài không phải sắm thừa.
| Nhóm | Món cụ thể | Dùng để | Cần nhất cho |
|---|---|---|---|
| Vệ sinh người đỡ | Găng tay dùng một lần, xà phòng, khăn lau tay riêng, áo khoác hoặc tạp dề riêng, ủng | Bảo vệ người và con non | Mọi loài |
| Lau và giữ ấm con | Khăn bông cũ đã giặt sạch, bao tải sạch, rơm khô | Lau nhớt, lau khô, kích thích thở | Bê, nghé, dê, heo con |
| Xử lý rốn | Kéo riêng, chỉ buộc, cốc nhúng rốn nhỏ, dung dịch sát trùng thú y khuyên | Buộc, cắt khi cần và sát trùng rốn | Mọi loài trừ thỏ |
| Sưởi | Đèn sưởi hoặc tấm sưởi có chụp bảo vệ, dây điện an toàn, bình nước ấm bọc khăn | Giữ ấm con non | Heo con, thỏ con, dê con mùa lạnh |
| Chiếu sáng | Đèn pin hoặc đèn đội đầu, pin dự phòng | Đỡ đẻ ban đêm, rảnh hai tay | Mọi loài |
| Thu gom | Thùng có nắp, bao nilon dày, vôi bột | Đựng nhau, con chết, lót bẩn | Mọi loài |
| Ghi chép | Sổ, bút, đồng hồ hoặc điện thoại xem giờ | Ghi giờ, số con, tình trạng | Mọi loài |
Danh sách trên là tối thiểu cho một hộ nuôi. Trại lớn hơn hoặc vùng xa cơ sở thú y có thể chuẩn bị thêm theo tư vấn của cán bộ thú y phụ trách.
Găng tay: món quan trọng nhất mà hay bị bỏ qua
Găng tay bảo vệ hai chiều. Một mặt, nó ngăn mầm bệnh từ tay người, từ phân chuồng đi vào rốn con non và đường sinh dục của mẹ. Mặt khác, nó ngăn mầm bệnh từ nước ối, máu, nhau đi vào vết xước trên tay người.
Găng dùng một lần cho việc lau con, xử lý rốn. Loại găng mỏng bán ở hiệu thuốc hoặc cửa hàng vật tư là đủ cho phần lớn thao tác bên ngoài thân vật nuôi.
Găng sản khoa dài tới vai là đồ của người có chuyên môn. Loại găng này dùng khi phải đưa tay vào đường sinh dục, việc chỉ bác sĩ thú y hoặc người được đào tạo làm. Bạn có thể để sẵn một vài đôi trong thùng để khi thú y tới có ngay, nhưng có găng không có nghĩa là người nuôi nên tự làm.
Thay găng giữa hai con vật. Đỡ xong một con dê mẹ rồi chuyển sang con khác, hãy thay găng. Một đôi găng dùng cả buổi cho mọi con trong chuồng mất phần lớn tác dụng.
Những món chỉ để sẵn cho thú y, người nuôi không tự dùng
Nhiều hộ thấy thú y dùng các món dưới đây nên mua về để sẵn. Để sẵn thì được, nhưng nên hiểu rõ đây là đồ của người có chuyên môn:
- Dây kéo thai sản khoa và tay cầm: dùng sai vị trí, sai lực có thể làm gãy chân con non, rách đường sinh của mẹ.
- Gel bôi trơn sản khoa: dùng khi thú y cần đưa tay vào; người nuôi không cần thứ này cho ca đẻ thuận.
- Bộ kéo thai cơ học, tời: chỉ thú y quyết định dùng, sau khi đã khám ngôi thai và đường sinh.
- Thuốc tiêm các loại: không trữ thuốc thúc đẻ, thuốc kháng sinh, thuốc bổ để tự tiêm theo kinh nghiệm hàng xóm. Mọi thuốc dùng quanh lúc đẻ phải do thú y chỉ định sau khi khám.
- Ống thông, kim, xi lanh: vật sắc nhọn và dụng cụ xâm lấn, để xa tầm tay trẻ em, xa thùng đồ đỡ đẻ thường dùng.
Tách riêng hai nhóm đồ cũng giúp tránh nhầm lẫn lúc gấp. Thùng đồ của người nuôi chỉ chứa những gì bạn được phép và biết cách dùng; nhóm đồ của thú y để một túi riêng, ghi tên, đưa cho họ khi tới.
Vệ sinh và cất giữ bộ đồ sau mỗi ca đẻ
Đồ đỡ đẻ bẩn còn nguy hiểm hơn không có đồ. Sau mỗi ca, làm lần lượt:
- Bỏ găng dùng một lần vào thùng rác có nắp, không vứt ra vườn.
- Khăn, bao tải đã dùng giặt riêng với xà phòng, phơi nắng thật khô; khăn rách, bẩn không giặt sạch được thì bỏ.
- Kéo, cốc nhúng rốn rửa sạch máu, nhớt bằng xà phòng, rồi luộc sôi hoặc ngâm dung dịch sát trùng theo hướng dẫn, để khô trên khăn sạch.
- Đổ bỏ phần dung dịch sát trùng còn lại trong cốc nhúng, không đổ ngược vào chai.
- Kiểm đèn pin, pin dự phòng, bóng đèn sưởi; ghi lại món nào đã hết để mua bổ sung.
- Xếp mọi thứ trở lại thùng có nắp, để ở chỗ khô ráo, tránh chuột, tránh tầm tay trẻ em.
Một mẹo hay là dán bên trong nắp thùng một tờ giấy liệt kê những món phải có. Mỗi lần mở thùng, nhìn qua là biết thiếu gì. Bọc tờ giấy trong túi nilon để không bị ẩm, và cập nhật mỗi khi bạn thêm hay bớt một món khỏi bộ đồ.
Bổ sung theo từng loài nuôi
Bộ đồ chung ở trên dùng được cho hầu hết gia súc, nhưng mỗi loài có vài món riêng đáng thêm vào. Hộ nuôi bò, trâu nên có thêm một sợi dây thừng chắc và một chỗ buộc an toàn để giữ bò mẹ khi thú y cần khám, cùng tấm ván chắn để người đứng sau khi tiếp cận bê. Bò đẻ thường ở chỗ rộng, nên đèn pin chiếu xa và đèn đội đầu giúp rảnh tay hơn đèn cầm.
Hộ nuôi heo nái cần nhiều khăn hơn cả, vì mỗi lứa có cả chục con cần lau; một chồng khăn nhỏ, mỗi con một khăn, sạch hơn dùng một khăn cho cả lứa. Thêm một chiếc thùng nhỏ có lót khăn để tạm giữ heo con khi nái trở mình hoặc hung dữ.
Hộ nuôi dê, cừu nên có vòng cổ màu hoặc sơn đánh dấu để ghép đúng mẹ với con khi nhiều con đẻ cùng lúc. Hộ nuôi thỏ thì món quan trọng nhất là hộp ổ dự phòng và một túi cỏ khô sạch, để thay ngay khi ổ bị bẩn hay thỏ đẻ ra ngoài.
Sổ ghi ca đẻ: nên có những cột nào
Sổ ghi ca đẻ không phải giấy tờ hình thức. Nó trả lời những câu hỏi mà về sau bạn không thể nhớ chính xác: con bò này lứa trước đẻ mất bao lâu, có phải gọi thú y không; dê nào hay đẻ đôi; nái nào lứa nào cũng có con chết khi đẻ. Thông tin đó quyết định con nào nên tiếp tục phối, con nào cần được theo dõi kỹ hơn ở lứa sau.
Với bò, trâu, dê, mỗi ca đẻ nên ghi: tên hoặc số tai của mẹ, ngày phối, ngày đẻ, giờ bắt đầu rặn, giờ con ra, ngôi thai, số con, giới tính, con khoẻ hay yếu, giờ ra nhau, có gọi thú y không và vì sao. Với heo nái, cách ghi theo từng con trong một lứa giúp thấy rõ khoảng cách giữa các con. Với thỏ, ghi ngày đặt ổ, ngày đẻ, số con sống và chết sáng hôm sau là đủ.
Không cần sổ đẹp. Một cuốn vở học sinh, kẻ cột bằng bút bi, treo bằng dây gần chuồng là đủ dùng. Điều quan trọng là ghi ngay trong ca đẻ hoặc ngay sau đó, không đợi vài ngày. Nhà có nhiều người cùng trực thì thống nhất một cách ghi giờ và ký hiệu, để người sau đọc được chữ của người trước.
Kiểm lại bộ đồ trước mùa đẻ
Đếm theo danh sách dán trong nắp thùng. Làm vào khoảng vài tuần trước khi những con đầu tiên tới ngày đẻ, đủ thời gian để mua món thiếu.
Thử đèn sưởi và ổ cắm. Cắm thử ở đúng vị trí sẽ dùng, kiểm dây điện có bị chuột cắn, có trầy vỏ không. Bóng đèn sưởi treo bằng dây chắc, có chụp bảo vệ, không để gần rơm khô.
Xem hạn dùng của dung dịch sát trùng. Dung dịch để lâu, mở nắp nhiều lần có thể giảm tác dụng; quá hạn thì thay mới.
Lưu sẵn số liên lạc của thú y. Ghi vào sổ và vào điện thoại của ít nhất hai người trong nhà. Hỏi trước người đó có nhận ca đêm không, nếu không thì ai thay.
Phân công người trực. Bộ đồ đầy đủ mà không ai biết nó để đâu thì cũng như không. Mọi người lớn trong nhà nên biết thùng đồ nằm ở chỗ nào và dùng từng món ra sao.
Khi nào gọi bác sĩ thú y dù đã có đủ đồ
Có đầy đủ đồ không làm người nuôi trở thành người đỡ đẻ chuyên nghiệp. Bộ đồ giúp bạn làm tốt những việc bên ngoài thân vật nuôi: lau con, giữ ấm, xử lý rốn, ghi chép, thu gom. Khi ca đẻ vượt khỏi những việc đó, như con non nằm sai ngôi, mẹ rặn lâu không ra con, chảy máu nhiều, nhau không ra, con non không thở sau khi đã làm hết cách, hãy gọi bác sĩ thú y.
Trong lúc chờ, bộ đồ vẫn có ích: đèn pin cho thú y nhìn rõ, nước sạch và xà phòng để họ rửa tay, sổ ghi giờ để họ biết ca đẻ đã diễn ra thế nào. Đó là cách bộ đồ của nông hộ giúp ca đẻ khó được xử lý nhanh hơn, chứ không phải để người nuôi tự làm thay.
Mỗi loài có những ngưỡng thời gian riêng để quyết định gọi thú y, đã nói trong các bài về bò, heo, dê, thỏ ở danh mục này. Bạn có thể chép các ngưỡng đó vào trang đầu sổ ghi ca đẻ, để người trực nào cũng đọc được.
Câu hỏi thường gặp
Đỡ đẻ cho bò cần chuẩn bị những gì?
Tối thiểu gồm găng tay, xà phòng, xô nước sạch, khăn hoặc bao tải sạch, kéo và chỉ buộc rốn đã sát trùng, dung dịch sát trùng rốn theo hướng dẫn thú y, đèn pin, thùng đựng nhau có nắp, sổ và bút ghi giờ.
Có nên tự mua dây kéo thai để sẵn không?
Có thể để sẵn để thú y dùng khi tới, nhưng người nuôi không nên tự dùng. Kéo sai vị trí, sai lực, sai thời điểm có thể làm gãy chân con non hoặc làm rách đường sinh của mẹ.
Khăn lau con non có cần mua mới không?
Không cần. Khăn bông cũ, bao tải sạch đã giặt kỹ và phơi khô là đủ. Quan trọng là sạch và khô, dùng riêng cho việc đỡ đẻ, không lẫn với giẻ lau chuồng.
Kéo cắt rốn sát trùng thế nào?
Rửa sạch máu và nhớt bằng xà phòng, rồi luộc sôi hoặc ngâm dung dịch sát trùng theo hướng dẫn, để khô trên khăn sạch và cất vào hộp kín. Dùng riêng cho đỡ đẻ, không dùng chung với việc khác.
Có cần trữ thuốc để tự tiêm khi vật nuôi đẻ không?
Không nên. Thuốc dùng quanh lúc đẻ, kể cả thuốc thúc đẻ, kháng sinh hay thuốc bổ, phải do bác sĩ thú y chỉ định sau khi khám. Tự tiêm theo lời mách có thể gây hại cho cả mẹ và con.
Sổ ghi ca đẻ dùng để làm gì?
Để biết con nào hay đẻ khó, con nào đẻ đôi, khoảng thời gian thường gặp của từng con, và để báo cho thú y khi cần. Những thông tin này giúp bạn quyết định con nào nên tiếp tục phối và con nào cần theo dõi kỹ hơn.