Bò sắp đẻ thường cho thấy ba nhóm dấu hiệu nối tiếp nhau: bầu vú căng to dần trong vài tuần cuối, vùng mông hai bên gốc đuôi mềm và lõm xuống trong khoảng một hai ngày cuối, rồi tới vài giờ trước khi đẻ thì bò bồn chồn, tách đàn, nằm xuống đứng lên liên tục và cong đuôi. Không dấu hiệu nào đứng một mình mà nói được giờ đẻ chính xác; bạn cần đọc chúng cùng nhau và đặt cạnh ngày dự kiến tính từ ngày phối.
Bài này sắp các dấu hiệu theo mốc thời gian để bạn biết lúc nào chỉ cần để mắt, lúc nào nên dọn chuồng đẻ và lúc nào phải có người ở cạnh. Phần cuối nói về những trường hợp mà dấu hiệu sắp đẻ kéo dài bất thường, cần gọi cán bộ thú y thay vì tiếp tục chờ. Cách đỡ một ca đẻ thuận nằm ở bài riêng cùng danh mục.
Tính ngày dự kiến trước khi nhìn dấu hiệu
Mọi phán đoán đều bắt đầu từ sổ phối giống. Thời gian mang thai của bò thường khoảng chín tháng mười ngày, tức quanh 280 ngày, dao động vài ngày tuỳ giống, tuổi và việc bò mang bê đực hay bê cái. Trâu mang thai lâu hơn, thường khoảng 10 đến 11 tháng. Những con số này chỉ là mức thường gặp, bạn nên hỏi cán bộ thú y địa phương về giống bò mình đang nuôi.
Từ ngày phối ghi trong sổ, bạn cộng ra một ngày dự kiến rồi khoanh một khoảng chừng hai tuần quanh ngày đó. Đây là cửa sổ cần theo dõi sát. Nếu bò được phối nhiều lần mà sổ chỉ ghi lần đầu, ngày dự kiến có thể lệch cả tháng, và đó là lý do nhiều hộ thức canh cả tuần mà bò chưa đẻ. Ghi đủ mọi lần phối, kể cả lần bò được thả chung với đực giống ngoài đồng mà bạn chỉ đoán, là thói quen rẻ nhất để đỡ mệt về sau.
Bò không có ngày phối rõ, ví dụ bò mua về đã chửa, thì bạn dựa vào kết quả khám thai của thú y để ước lượng tháng chửa, rồi theo dõi dấu hiệu bầu vú từ sớm hơn bình thường.
Dấu hiệu sắp đẻ xếp theo mốc thời gian
Bảng dưới gom các dấu hiệu theo thời điểm chúng hay xuất hiện ở bò nông hộ. Mốc thời gian là khoảng thường gặp, con này có thể sớm hoặc muộn hơn con kia, nhất là bò đẻ lứa đầu.
| Mốc trước khi đẻ | Dấu hiệu thường thấy | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Khoảng 2 đến 4 tuần | Bầu vú bắt đầu to lên, rõ nhất ở bò tơ đẻ lứa đầu; bụng sệ, bò đi chậm hơn | Kiểm lại ngày dự kiến, chuẩn bị chỗ đẻ riêng |
| Khoảng 1 tuần | Âm hộ sưng mọng, nếp nhăn giãn ra; bầu vú căng bóng; có thể thấy dịch nhầy đục hay trong chảy thành dải | Chuyển bò sang chỗ đẻ sạch, gần nhà |
| Khoảng 1 đến 2 ngày | Hai hõm hai bên gốc đuôi lõm sâu, sờ thấy mềm; núm vú căng, có con rỉ sữa | Kiểm bò nhiều lần trong ngày và cả đêm |
| Vài giờ | Bồn chồn, tách đàn, đứng lên nằm xuống, đuôi cong, đá chân vào bụng, ngoái nhìn hông, bỏ ăn | Có người ở gần, chuẩn bị đồ đỡ đẻ, không quấy |
| Ngay trước khi rặn | Bọc nước ối lộ ở âm hộ, bò rặn từng cơn | Bắt đầu ghi giờ để biết ca đẻ có tiến triển không |
Dấu hiệu đáng tin nhất trong nhóm một hai ngày là vùng mông sụt. Bạn sờ hai bên gốc đuôi mỗi sáng, khi chỗ đó chuyển từ chắc sang mềm nhũn và lõm sâu như có hai cái hố, bò thường đẻ trong vòng một ngày. Bầu vú thì kém tin hơn: bò đẻ nhiều lứa có khi tới ngày đẻ bầu vú mới căng hẳn.
Bò tơ đẻ lứa đầu và bò đã đẻ nhiều lứa khác nhau ra sao
Bò tơ báo trước sớm hơn. Bầu vú của bò đẻ lứa đầu thường bắt đầu to sớm, có con cả tháng trước ngày đẻ, nên người mới nuôi hay tưởng bò sắp đẻ rồi chờ mòn mỏi. Bù lại, giai đoạn mở cổ tử cung ở bò tơ thường kéo dài hơn và bò cũng hoảng hơn khi cơn đau tới.
Bò đẻ nhiều lứa báo muộn và nhanh. Những con đã đẻ ba bốn lứa có khi chỉ căng vú rõ trong một hai ngày cuối, sụt mông nhanh rồi đẻ gọn trong lúc chủ đi ăn cơm. Với bò loại này, bạn dựa vào ngày dự kiến nhiều hơn là chờ dấu hiệu.
Bò gầy và bò quá béo khó đọc hơn. Ở bò gầy, hõm mông lúc nào cũng sâu nên khó nhận ra lúc dây chằng giãn; ở bò quá béo, mỡ che mất hõm. Trường hợp này bạn nên sờ mỗi ngày cùng một chỗ, cùng một giờ để so với hôm trước, thay vì so với con bò khác.
Trâu giống bò ở trình tự, khác ở thói quen. Trâu cũng căng vú, sụt mông và bồn chồn, nhưng nhiều trâu thích tìm chỗ khuất, chỗ ẩm hoặc bờ nước để đẻ. Trâu thả đồng vào tuần cuối nên được giữ gần nhà, nếu không bạn dễ phải đi tìm nghé ở bờ ruộng lúc nửa đêm.
Vì sao bò hay đẻ ban đêm và cách canh mà vẫn ngủ được
Nhiều hộ để ý bò của mình hay đẻ vào ban đêm hoặc rạng sáng. Thật ra bò đẻ được vào bất cứ giờ nào; cảm giác "toàn đẻ đêm" một phần vì đêm là lúc ít người nhìn nên ca đẻ dễ bị bỏ sót, một phần vì bò thích đẻ khi chung quanh yên tĩnh. Có những trang trại thử cho bò chửa ăn vào buổi tối thay vì buổi sáng để dồn phần lớn ca đẻ sang ban ngày; cách này được nhắc trong một số tài liệu chăn nuôi nước ngoài nhưng hiệu quả còn tuỳ đàn, bạn có thể thử và tự ghi lại kết quả.
Với nông hộ một hai con, cách canh hợp lý là chia đêm thành vài lần kiểm, mỗi lần cách nhau hai ba giờ, đi nhẹ, rọi đèn từ xa vào phía sau bò thay vì rọi thẳng vào mặt. Nếu lần kiểm trước bò còn nằm nhai lại yên, lần sau đã thấy bọc nước ở âm hộ, bạn biết ca đẻ đã sang giai đoạn rặn và chỉ cần ở lại.
Nhà có điều kiện có thể đặt một camera nhỏ trong chuồng để nhìn từ trong nhà. Dù dùng cách nào, mục đích là biết sớm khi nào bò bắt đầu rặn, vì từ mốc đó bạn mới có cơ sở để đánh giá ca đẻ đang thuận hay đang gặp trở ngại.
Những dấu hiệu dễ làm bạn đoán sai
Có vài biểu hiện trông giống sắp đẻ nhưng không phải, hoặc ngược lại, khiến người nuôi chủ quan:
- Dịch nhầy chảy ra một tuần trước: nút nhầy cổ tử cung có thể bong từ nhiều ngày trước, không có nghĩa là bò đẻ trong đêm nay.
- Bò bỏ ăn một bữa: có thể do nóng, do đổi thức ăn hoặc do bệnh, cần xem cùng các dấu hiệu khác và đo thân nhiệt nếu nghi bệnh.
- Bò nằm nhiều: bò chửa tháng cuối vốn nằm nhiều; dấu hiệu sắp đẻ là nằm xuống rồi đứng dậy liên tục, không yên một chỗ.
- Bò vẫn ăn ngon: không ít con vẫn nhai cỏ cho tới lúc nước ối vỡ, nên ăn bình thường không loại trừ chuyện sắp đẻ.
- Thân nhiệt: nhiều tài liệu thú y ghi nhận thân nhiệt bò giảm nhẹ trong khoảng một ngày trước khi đẻ; muốn dùng dấu hiệu này bạn phải đo đều mỗi ngày từ trước để có mốc so sánh, đo một lần thì không nói được gì.
Quy tắc thực dụng: khi có từ ba dấu hiệu trở lên cùng lúc, trong đó có sụt mông và bồn chồn, hãy coi như ca đẻ đang tới.
Việc cần làm khi thấy bò bắt đầu có dấu hiệu sắp đẻ
Khi đã chắc bò vào những ngày cuối, các việc sau nên làm theo thứ tự để không bị động khi ca đẻ bắt đầu giữa đêm:
- Chuyển bò sang chỗ đẻ riêng, nền khô, không trơn, rải rơm sạch dày, tránh nền xi măng trần và tránh chỗ có hố, rãnh để bê không rơi vào.
- Tách khỏi trâu bò khác, đặc biệt là con hay húc, nhưng vẫn để bò nhìn thấy đàn để bớt hoảng.
- Soạn sẵn đồ đỡ đẻ ở một chỗ: găng tay, xô nước sạch, xà phòng, khăn hoặc bao tải sạch, đèn pin, sổ và bút.
- Lưu số liên lạc của cán bộ thú y hoặc dẫn tinh viên gần nhất, hỏi trước họ có nhận gọi ban đêm không.
- Báo người trong nhà để có ít nhất hai người biết bò sắp đẻ, tránh cảnh một người phải xoay xở một mình.
- Khi bò đã bắt đầu rặn, ghi giờ thấy bọc nước ối và giờ thấy chân bê, vì đây là mốc để quyết định có cần gọi thú y hay không.
Khi nào gọi bác sĩ thú y ngay ở giai đoạn sắp đẻ
Phần lớn bò đẻ thuận mà không cần ai giúp. Tuy vậy có những tình huống bạn không nên chờ thêm. Thứ nhất, bò đã qua ngày dự kiến khá lâu, ví dụ hơn hai tuần, mà không thấy dấu hiệu tiến triển, nhất là khi ngày phối ghi chắc chắn. Thứ hai, bò bồn chồn, rặn từng cơn đã lâu mà không thấy bọc nước ối hay chân bê lộ ra. Thứ ba, có dịch màu nâu đỏ, mùi hôi chảy ra trước khi đẻ, hoặc bò sốt, bỏ ăn hẳn, nằm bẹp không đứng dậy được.
Thứ tư, bò có tiền sử đẻ khó ở lứa trước hoặc bò tơ được phối với đực giống tầm vóc lớn hơn nhiều; trường hợp này bạn nên báo thú y từ trước ngày đẻ để họ sẵn sàng. Cách xử lý từng kiểu đẻ khó nằm ở danh mục Đẻ khó và biến chứng sau đẻ; ở đây bạn chỉ cần nhớ: người nuôi không tự đưa tay vào đường sinh dục để kiểm tra hay xoay thai, việc đó thuộc người có chuyên môn.
Gọi sớm không có gì phải ngại. Thú y đến mà ca đẻ đã tự trôi chảy vẫn tốt hơn là gọi muộn khi bê đã chết và bò mẹ kiệt sức.
Sau mỗi ca đẻ, bạn nên ghi lại bò đã có những dấu hiệu nào, vào lúc nào so với giờ đẻ thật. Qua hai ba lứa, sổ này cho bạn biết chính con bò đó hay báo trước bao lâu, và đó là thông tin chính xác hơn mọi bảng chung. Hộ nuôi vài con bò lâu năm thường thuộc tính từng con theo cách này, chứ không nhờ một mẹo nhận biết nào cả.
Câu hỏi thường gặp
Bò sụt mông bao lâu thì đẻ?
Khi hai hõm cạnh gốc đuôi mềm nhũn và lõm sâu rõ rệt, nhiều con đẻ trong khoảng một ngày sau đó. Tuy nhiên ở bò gầy hoặc bò đẻ nhiều lứa, dấu hiệu này khó đọc hơn, nên bạn nên sờ mỗi ngày để so với hôm trước thay vì nhìn một lần.
Bò chảy dịch nhầy có phải sắp đẻ ngay không?
Chưa chắc. Dịch nhầy dạng dải có thể chảy ra từ một tuần trước khi đẻ. Bạn coi đó là tín hiệu để chuyển bò sang chỗ đẻ và theo dõi sát hơn, còn giờ đẻ thì dựa vào sụt mông, bồn chồn và lúc bắt đầu rặn.
Bò quá ngày dự kiến mấy ngày thì đáng lo?
Lệch vài ngày quanh ngày dự kiến là thường, nhất là khi sổ phối ghi không đủ các lần phối. Nếu ngày phối chắc chắn mà bò đã quá khoảng hai tuần, không có dấu hiệu tiến triển, bạn nên mời thú y khám để biết thai còn bình thường không.
Có nên vắt thử sữa để đoán ngày bò đẻ không?
Không nên vắt bò sắp đẻ để thử, vì sữa đầu là phần quý dành cho bê và vắt bừa có thể làm bẩn núm. Quan sát bầu vú, núm căng hay rỉ sữa là đủ; nếu núm rỉ sữa nhiều trước khi đẻ, ghi lại và báo thú y.
Trâu sắp đẻ có khác bò không?
Trình tự dấu hiệu gần giống: căng vú, sụt mông, bồn chồn. Khác ở chỗ trâu mang thai lâu hơn bò và nhiều con thích tìm chỗ khuất, gần nước để đẻ. Tuần cuối nên giữ trâu gần nhà, không thả đồng xa.
Bò sắp đẻ có cần cho ăn khác đi không?
Những ngày cuối, giữ khẩu phần ổn định, nước sạch đầy đủ, thức ăn dễ tiêu, tránh đổi thức ăn đột ngột. Khẩu phần cụ thể theo thể trạng bò nên hỏi cán bộ kỹ thuật chăn nuôi địa phương, đặc biệt với bò quá béo hoặc quá gầy.