Chuẩn bị chuồng đẻ cho heo nái gồm bốn việc chính: dọn sạch và cọ rửa ô đẻ sau lứa trước, sát trùng rồi để trống cho khô vài ngày, kiểm lại thanh chắn, ô úm, máng ăn, núm uống, và cuối cùng tắm sạch nái trước khi chuyển lên, thường vào khoảng năm bảy ngày trước ngày dự kiến đẻ. Làm đủ và đúng thứ tự, bạn giảm được rất nhiều rủi ro heo con tiêu chảy, nhiễm trùng rốn và bị đè trong tuần đầu.
Bài này không bàn chuyện xây chuồng hay bố trí khu chửa, khu đẻ trong trại; phần đó là việc thiết kế. Ở đây chỉ nói về chiếc ô đẻ sẵn có trong nhà bạn và những gì cần làm với nó trong khoảng hai tuần quanh ngày đẻ, theo đúng nhịp của một nông hộ nuôi vài nái.
Vì sao chuồng đẻ phải sạch hơn mọi chỗ khác trong trại
Heo con mới đẻ chưa có kháng thể của riêng mình; trong những ngày đầu, cũng là những ngày chúng nằm sát nền chuồng nhiều nhất, chúng sống nhờ kháng thể từ sữa đầu của mẹ và sức đề kháng còn non nớt. Trong khi đó chuồng đẻ là nơi tích tụ phân, nước tiểu, máu, dịch ối và nhau của lứa trước. Mầm bệnh gây tiêu chảy, viêm khớp, nhiễm trùng rốn có thể tồn tại khá lâu trong kẽ nứt nền chuồng, chân song sắt hay lớp phân bám khô nếu không được cọ rửa kỹ.
Nguyên tắc chuồng nông nghiệp hay gọi là "cùng vào cùng ra": một ô hay một dãy ô đẻ được dọn sạch hết, sát trùng, để trống, rồi mới đón lứa nái mới, không để nái mới vào ô bên cạnh ô đang có heo con bệnh. Với nông hộ chỉ có hai ba ô đẻ, áp dụng trọn vẹn có thể khó, nhưng ít nhất mỗi ô phải được làm sạch triệt để giữa hai lứa, và ô vừa có heo con bệnh cần được dọn kỹ hơn, để trống lâu hơn các ô khác.
Một chuồng đẻ sạch còn có lợi ích ít người để ý: nái ít bị viêm sau đẻ hơn vì nằm trên nền sạch trong lúc đường sinh dục còn mở, và người đỡ đẻ cũng giảm nguy cơ tiếp xúc mầm bệnh lây sang người.
Các bước dọn và sát trùng ô đẻ giữa hai lứa
Thứ tự dưới đây là khung chung. Loại thuốc sát trùng, nồng độ và thời gian tiếp xúc hãy làm theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm và lời khuyên của cán bộ thú y, không tự pha đặc hơn cho "chắc ăn".
- Khi heo con lứa trước đã chuyển đi, dọn sạch phân, thức ăn thừa, rơm, bao lót; tháo những tấm lót, tấm sưởi, máng tháo rời được ra ngoài.
- Làm ướt toàn bộ nền, vách, song sắt và để ngấm một lúc cho phân khô bở ra; phân khô bám chặt là chỗ mầm bệnh ẩn náu.
- Cọ rửa bằng bàn chải và nước có xà phòng hoặc chất tẩy rửa, chú ý góc ô, chân song, kẽ nứt, gầm máng ăn và quanh núm uống.
- Xả lại bằng nước sạch, để ráo nước. Thuốc sát trùng phun lên bề mặt còn bám bẩn hay còn đọng nước sẽ kém tác dụng.
- Phun thuốc sát trùng đều khắp các bề mặt theo hướng dẫn. Người phun đeo găng, khẩu trang, kính, ủng; không phun khi còn vật nuôi trong ô.
- Để ô trống và khô ráo vài ngày trước khi đưa nái mới lên. Nhiều tài liệu chăn nuôi coi khâu để khô là quan trọng ngang khâu sát trùng.
- Quét vôi hoặc rắc vôi ở lối đi, hố phân, rãnh thoát nước quanh chuồng theo thói quen phòng dịch của địa phương.
Đừng trộn chung các loại hoá chất tẩy rửa và sát trùng với nhau, kể cả khi trông chúng giống nhau, vì có loại khi trộn sinh khí độc. Mỗi lần chỉ dùng một loại, xả sạch rồi mới dùng loại khác.
Kiểm từng bộ phận của ô đẻ trước khi đón nái
Trong mấy ngày ô để trống, bạn tranh thủ kiểm và sửa những thứ dưới đây. Sửa lúc này dễ hơn nhiều so với khi nái đã nằm trong ô:
- Thanh chắn chống đè: chắc chắn, không lỏng, không có cạnh sắc; khoảng cách giữa thanh chắn và nền đủ để heo con lách ra khi mẹ nằm xuống.
- Nền chuồng: không trơn, không có lỗ thủng, sàn lưới không có mắt rộng kẹp chân heo con, không có đinh hay thép thò lên.
- Ô úm heo con: kín gió ba mặt, có lối cho heo con ra vào, bóng đèn sưởi hay tấm sưởi hoạt động, dây điện đi cao, có vỏ bọc, xa tầm nái cắn.
- Máng ăn và núm uống của nái: núm ra nước đều, không rỉ nước làm ướt nền; nái sắp đẻ và nuôi con uống rất nhiều nước.
- Mái và vách: không dột, có rèm hay tấm che để chống gió lùa mùa lạnh và che nắng chiều mùa nóng.
- Ánh sáng: có đèn đủ sáng để đỡ đẻ ban đêm, nhưng có thể tắt hoặc giảm khi nái nghỉ.
- Lối thoát cho người: người vào ô đỡ đẻ phải có chỗ lùi ra nhanh nếu nái quay lại tấn công.
Điện là mối nguy hay bị coi nhẹ. Chuồng ẩm, nái và heo con hay cắn, dây điện cũ là sự kết hợp gây chập cháy hoặc điện giật. Nếu cần đi lại đường dây cho ô úm, hãy nhờ thợ điện có chuyên môn.
Khi nào chuyển nái lên chuồng đẻ
Không có một ngày cố định cho mọi nái. Bảng dưới so sánh ba cách chọn thời điểm hay gặp ở nông hộ:
| Thời điểm chuyển | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|
| Khoảng 1 đến 2 tuần trước ngày dự kiến | Nái quen chuồng, ít căng thẳng; an toàn khi ngày phối không chắc | Nái nằm lâu trong ô hẹp, ít vận động, ô đẻ bị chiếm lâu |
| Khoảng 5 đến 7 ngày trước ngày dự kiến | Cân bằng giữa làm quen và chiếm chỗ; là mốc hay được khuyên | Cần sổ phối chính xác |
| Chỉ 1 đến 2 ngày trước | Ô đẻ được dùng hiệu quả hơn | Nái chưa quen, dễ hoảng; nguy cơ đẻ trước khi kịp chuyển |
Với nông hộ có sổ phối chính xác, mốc khoảng năm bảy ngày trước ngày dự kiến là hợp lý. Nái phối không rõ ngày thì chuyển sớm hơn, theo dõi dấu hiệu bầu vú và hành vi làm ổ để không bị bất ngờ. Dù chọn mốc nào, đừng chuyển nái khi nó đã bắt đầu rặn: dắt nái đang chuyển dạ đi qua lối đi bẩn, trơn là rủi ro cho cả mẹ và con.
Tắm nái và dắt nái lên chuồng đẻ
Trước khi vào ô đẻ sạch, nái nên được tắm sạch, nhất là vùng bụng, bầu vú, chân và vùng mông, vì đó là những chỗ heo con sẽ tiếp xúc đầu tiên. Dùng nước sạch, xà phòng nhẹ hoặc dung dịch mà thú y khuyên, chà kỹ kẽ chân và vùng da quanh núm vú, sau đó xả sạch và để nái khô ráo trong chỗ kín gió. Tránh tắm nước lạnh vào sáng sớm mùa đông hay giữa trưa nắng gắt, chọn lúc nhiệt độ dễ chịu trong ngày.
Khi dắt nái, dùng tấm chắn để lùa thay vì đánh, kéo tai hay đuôi. Lối đi từ chuồng chửa sang chuồng đẻ nên khô, không trơn, không có bậc cao. Nái chửa tháng cuối nặng nề, trượt ngã có thể gây tổn thương cho cả nái và thai. Nếu chuồng chửa và chuồng đẻ cách xa, chọn giờ mát, đi chậm, để nái tự bước.
Ngày đầu trong ô đẻ, nái thường đứng ngồi không yên, có khi bỏ một hai bữa. Đó là phản ứng làm quen bình thường. Giữ yên tĩnh, có nước đầy đủ, nái sẽ ổn định trong một hai ngày.
Lúc nái vừa vào ô cũng là dịp tốt để nhìn kỹ nái một lượt: móng chân có nứt, có sưng không; da có ghẻ, có vết trầy không; nái đi đứng có bình thường không; mắt, mũi có chảy dịch không. Nái đau chân sẽ khó nằm xuống từ từ và dễ đè con; nái ghẻ ngứa cọ xát liên tục cũng làm heo con nguy hiểm. Thấy điểm bất thường, bạn báo cán bộ thú y khám trước ngày đẻ, đừng chờ tới khi đã có heo con mới xử lý, vì lúc đó việc dùng thuốc hay can thiệp trên nái đều khó hơn.
Những ngày nái chờ đẻ trong ô
Giữ nền khô hơn là giữ nền ướt mát. Nhiều người xịt nước ô đẻ liên tục cho mát; nền ướt làm heo con sắp ra bị lạnh và trơn ngã. Ở vùng nóng, dùng quạt, rèm che nắng và nước uống mát thay cho xịt nền.
Dọn phân mỗi ngày vài lần. Nái trong ô hẹp đi phân ở một góc; dọn đều giúp nền khô và giảm mầm bệnh trước giờ đẻ.
Khẩu phần theo hướng dẫn kỹ thuật. Những ngày cuối, cán bộ kỹ thuật thường khuyên điều chỉnh lượng và loại thức ăn cho nái để tránh táo bón và giúp ca đẻ thuận. Lượng cụ thể bạn hỏi người phụ trách kỹ thuật, không tự cắt giảm quá mức.
Bật sưởi ô úm trước khi đẻ. Ô úm cần ấm sẵn khi heo con đầu tiên ra, không phải đợi tới lúc đó mới cắm điện. Bật trước vài giờ khi thấy sữa bắt đầu xuống ở núm.
Soạn sẵn đồ đỡ đẻ cạnh ô. Khăn sạch, găng tay, chỉ và kéo đã sát trùng, sổ ghi, đèn pin, thùng đựng nhau có nắp, để trong một thùng riêng, đóng nắp cho khỏi bụi.
Sau lứa đẻ: chuẩn bị cho vòng tiếp theo
Ô đẻ sạch không chỉ cần cho một lứa. Ngay khi đàn heo con lứa này rời ô, vòng dọn rửa, sát trùng, để trống lại bắt đầu. Hộ nào đẻ nối lứa liên tục, không có thời gian để trống ô, thường thấy tỷ lệ heo con tiêu chảy hay nhiễm trùng tăng dần qua các lứa mà không hiểu vì sao.
Một cuốn sổ nhỏ ghi ngày dọn, loại thuốc sát trùng đã dùng, số ngày để trống của từng ô giúp bạn thấy rõ mình có làm đều hay không. Khi lứa nào đó heo con bệnh nhiều, cán bộ thú y cũng có thông tin để truy ngược.
Nếu trong đàn có dịch bệnh, việc vệ sinh tiêu độc chuồng trại phải làm theo hướng dẫn của cơ quan thú y địa phương và các quy định phòng chống dịch bệnh động vật hiện hành, có thể nghiêm ngặt hơn nhiều so với vệ sinh thường kỳ mô tả trong bài này. Bạn nên kiểm văn bản hướng dẫn hiện hành tại địa phương mình, vì quy định về phòng chống dịch có thể được cập nhật theo từng đợt dịch.
Câu hỏi thường gặp
Nên chuyển heo nái lên chuồng đẻ trước mấy ngày?
Mốc hay được khuyên là khoảng năm bảy ngày trước ngày dự kiến, khi sổ phối chính xác. Nái không rõ ngày phối thì chuyển sớm hơn và theo dõi bầu vú, hành vi làm ổ để không bị bất ngờ.
Chuồng đẻ cần để trống bao lâu sau khi sát trùng?
Nhiều tài liệu khuyên để ô trống và khô ráo vài ngày trước khi đón nái mới. Thời gian cụ thể tuỳ loại thuốc sát trùng và điều kiện chuồng, bạn làm theo hướng dẫn trên nhãn và lời khuyên của cán bộ thú y.
Có cần tắm heo nái trước khi lên chuồng đẻ không?
Nên tắm, nhất là vùng bụng, bầu vú, chân và mông, vì đó là chỗ heo con tiếp xúc đầu tiên. Tắm vào lúc nhiệt độ dễ chịu, xả sạch xà phòng và để nái khô ráo trước khi vào ô.
Có nên xịt nước nền chuồng đẻ cho mát không?
Không nên xịt liên tục. Nền ướt làm heo con mới đẻ bị lạnh và trơn ngã. Dùng quạt, rèm che nắng, nước uống mát cho nái và giữ nền khô là cách tốt hơn ở vùng nóng.
Ô úm heo con cần bật sưởi lúc nào?
Bật trước khi heo con đầu tiên ra vài giờ, thường là khi thấy sữa bắt đầu xuống ở các núm vú. Ô úm phải ấm sẵn để heo con mới đẻ có chỗ trú ngay, tránh rúc vào bụng mẹ và bị đè.
Dùng thuốc sát trùng nào cho chuồng đẻ?
Có nhiều nhóm thuốc sát trùng chuồng trại với cách dùng khác nhau. Bạn nên hỏi cán bộ thú y địa phương loại phù hợp với chuồng của mình, dùng đúng nồng độ trên nhãn, không trộn hai loại với nhau và luôn đeo đồ bảo hộ khi phun.