Heo nái sắp đẻ thường có bầu vú căng đỏ vài ngày trước, rồi cắn phá, cào nền như làm ổ trong khoảng một ngày cuối; dấu hiệu đoán giờ đẻ tốt nhất là sữa ở núm vú: vắt ra từng giọt thì thường còn khoảng một ngày, sữa chảy thành tia ở nhiều núm thì thường chỉ còn vài giờ. Đi kèm là nhịp thở nhanh, nái nằm xuống đứng lên liên tục, âm hộ sưng đỏ và đôi khi có dịch lẫn phân su sẫm màu chảy ra ngay trước con đầu tiên.
Các mốc trên là quy luật hay gặp ở nái nuôi trong nông hộ, mỗi con một khác. Bài này hướng dẫn bạn đọc dấu hiệu theo thứ tự, cách thử sữa sao cho sạch, và những biểu hiện không phải "sắp đẻ" mà là nái đang có vấn đề.
Mốc ba tháng ba tuần ba ngày và vì sao vẫn lệch
Người nuôi heo hay nhớ câu "ba tháng ba tuần ba ngày", tức khoảng 114 ngày kể từ lần phối đậu. Đây là thời gian mang thai thường gặp ở heo nái, thực tế dao động vài ngày trước sau. Nái mang ít con có xu hướng đẻ muộn hơn chút, nái mang nhiều con có thể đẻ sớm hơn, nhưng bạn không nên dựa vào chuyện này để đoán số con.
Từ ngày phối cuối cùng có ghi trong sổ, bạn đếm tới mốc 114 ngày rồi đánh dấu thêm ba bốn ngày trước và sau. Nái được phối hai ba lần trong một kỳ lên giống thì lấy lần phối đầu để tính sớm nhất, lần cuối để tính muộn nhất. Hộ nào chỉ nhớ "khoảng tháng trước có cho nhảy" thì càng phải để ý dấu hiệu từ sớm, vì ngày dự kiến gần như vô dụng.
Mốc ngày còn giúp bạn quyết định chuyển nái sang chuồng đẻ đúng lúc: quá sớm thì nái nằm lâu trong ô hẹp, quá muộn thì nái đẻ dọc đường hoặc đẻ ở chuồng chửa bẩn. Việc chuẩn bị chuồng đẻ có bài riêng trong danh mục này.
Một mẹo nhỏ của nhiều hộ là viết ngày dự kiến đẻ lên một tấm bảng treo trước cửa chuồng của từng nái, hoặc ghi vào lịch treo tường trong nhà. Ai trong nhà đi ngang cũng biết nái nào sắp tới ngày, không phụ thuộc trí nhớ của một người. Với trại có năm bảy nái phối rải rác, cách này giúp tránh cảnh hai nái đẻ cùng đêm mà không ai chuẩn bị.
Dấu hiệu heo nái sắp đẻ theo thời gian
Bảng xếp các dấu hiệu theo khoảng thời gian chúng hay xuất hiện. Đây là khoảng thường gặp chứ không phải lịch cố định.
| Còn khoảng | Bầu vú và âm hộ | Hành vi | Gợi ý cho người nuôi |
|---|---|---|---|
| 3 đến 5 ngày | Hai hàng vú căng dần, chân vú đỏ hồng; âm hộ bắt đầu sưng | Ăn chậm hơn, nằm nhiều | Đã ở chuồng đẻ, giữ ổ khô |
| Khoảng 1 ngày | Vắt núm phía trước ra vài giọt sữa | Cắn chấn song, cào nền, ủi rơm làm ổ, đứng lên nằm xuống | Bật sẵn ô úm, soạn đồ đỡ đẻ |
| Vài giờ | Sữa ra thành tia ở nhiều núm, kể cả núm giữa và sau | Thở nhanh, nằm nghiêng, chân đạp nhẹ, có thể bỏ ăn | Có người túc trực |
| Sắp ra con đầu | Dịch nhầy lẫn máu nhạt hoặc phân su sẫm màu ở âm hộ | Rặn, đuôi quẫy | Ghi giờ, giữ yên chuồng |
Trong các dấu hiệu, hành vi làm ổ là thứ nổi bật nhất với người mới nuôi: nái trong ô đẻ không có rơm vẫn cào nền, cắn thanh sắt như muốn đào hố. Đây là bản năng tự nhiên, không phải nái bị đau bất thường hay đói. Nếu chuồng cho phép, một nắm rơm sạch để nái ủi giúp nái bớt bứt rứt. Rơm phải khô, không mốc, và được dọn bớt khi heo con bắt đầu ra để không vướng vào chân, mũi của chúng.
Thử sữa đúng cách để đoán giờ đẻ
Thử sữa là cách rẻ và khá tin cậy, miễn làm sạch sẽ và nhẹ tay:
- Rửa tay bằng xà phòng hoặc đeo găng sạch; không thử sữa ngay sau khi vừa dọn phân.
- Chọn lúc nái nằm nghiêng yên, tiếp cận từ phía lưng, không đứng ở chỗ nái có thể quay đầu cắn.
- Bắt đầu từ cặp núm gần ngực nhất, vì sữa thường xuống ở các núm phía trước sớm hơn phía sau.
- Dùng ngón cái và ngón trỏ vuốt nhẹ từ chân núm ra đầu núm, không bóp mạnh, không kéo.
- Ghi kết quả: không có sữa, có giọt, có tia; ở núm trước hay đã xuống tới núm sau.
- Lặp lại sau vài giờ. Khi sữa ra thành tia ở cả những núm giữa và sau, hãy ở lại cạnh chuồng.
Không nên thử sữa liên tục từng nửa giờ, vì động vào nhiều làm nái khó chịu và tay người có thể mang bẩn vào núm. Hai ba lần trong ngày cuối là đủ để biết nái đang tiến tới đâu. Ghi cả giờ thử vào sổ để lứa sau so sánh với chính con nái này.
Nái đẻ lứa đầu và nái già báo trước khác nhau
Nái hậu bị đẻ lứa đầu thường hoảng hơn. Chúng cắn ổ dữ hơn, đứng lên nằm xuống nhiều hơn và có khi kéo dài cả nửa ngày ở trạng thái này. Người nuôi hay tưởng nái đẻ khó trong khi nái chỉ đang bối rối. Giữ yên tĩnh, ánh sáng dịu, không đánh đuổi.
Nái già, đẻ nhiều lứa, báo muộn và đôi khi lặng lẽ. Có con gần như không làm ổ, sữa xuống muộn, chỉ thấy nằm im rồi ra con. Với nái loại này, ngày dự kiến và thử sữa quan trọng hơn quan sát hành vi.
Nái quá béo dễ ì và đẻ kéo dài. Mỡ nhiều làm nái mệt nhanh trong lúc rặn. Đây là lý do khẩu phần giai đoạn chửa cần được tính toán từ trước; khẩu phần cụ thể bạn nên hỏi cán bộ kỹ thuật chăn nuôi chứ không đoán.
Nái từng đẻ khó ở lứa trước cần được báo trước. Nếu sổ ghi lứa trước nái đẻ kéo dài, nhiều con chết khi đẻ hoặc phải gọi thú y, bạn nên báo cán bộ thú y từ khi nái còn vài ngày nữa mới đẻ, để họ sắp xếp có mặt nhanh khi cần, thay vì gọi giữa đêm mà không ai rảnh.
Nái gầy thường sữa xuống chậm. Dấu hiệu thử sữa ở nái gầy có thể không rõ cho tới khi gần đẻ. Bạn dựa vào hành vi và ngày dự kiến nhiều hơn, đồng thời báo thú y nếu nái quá gầy so với đàn.
Những dấu hiệu không phải sắp đẻ mà là nái có vấn đề
Có vài biểu hiện trông giống chuyển dạ nhưng thật ra là báo động. Gặp các điểm dưới đây, bạn nên gọi cán bộ thú y thay vì ngồi chờ ra con:
- Dịch chảy ra có màu nâu đỏ, đục, mùi hôi khó chịu trước khi đẻ, nhất là khi nái chưa tới ngày.
- Nái sốt, tai và da nóng đỏ bất thường, thở dồn mà không có dấu hiệu làm ổ hay xuống sữa.
- Nái bỏ ăn hẳn nhiều ngày trước mốc dự kiến, nằm bẹp, không chịu đứng.
- Nái đã quá ngày dự kiến vài ngày, ngày phối ghi chắc chắn, mà không có dấu hiệu nào tiến triển.
- Nái rặn từng cơn rõ rệt đã lâu nhưng không ra con nào, hoặc thấy một phần heo con ở âm hộ rồi dừng lại.
- Nhiều nái trong đàn cùng có dấu hiệu sảy thai, đẻ non, hoặc đẻ ra con chết khô: có thể là bệnh truyền nhiễm cần báo thú y và xử lý theo quy định phòng dịch.
Trường hợp cuối cùng đặc biệt quan trọng. Một số bệnh gây sảy thai ở heo lây trong đàn và có bệnh lây sang người; thai sảy, nhau, dịch cần được thu gom bằng găng tay, không vứt ra mương, không cho chó ăn.
Nóng bức, lạnh giá và những ngày cuối của nái chửa
Heo nái ít tuyến mồ hôi, lại mang một bụng con nặng ở tuần cuối, nên chịu nóng kém. Những ngày oi bức ở Nam Bộ hay đợt nắng nóng gió Lào ở Bắc Trung Bộ, nái chửa sắp đẻ thở dốc, nằm dài trên nền, uống nhiều nước. Nhiều người nuôi nhầm biểu hiện thở nhanh do nóng với dấu hiệu sắp đẻ, rồi canh suốt đêm trong khi nái chưa xuống sữa. Muốn phân biệt, bạn nhìn tổng thể: thở nhanh do nóng thường đi kèm nằm ì, tìm chỗ mát, còn thở nhanh khi sắp đẻ đi cùng bồn chồn, làm ổ và sữa đã xuống.
Nóng kéo dài còn làm nái mệt trước khi vào ca đẻ, khiến ca đẻ dài hơn. Chuồng đẻ nên thoáng, có mái che nắng, có quạt hoặc rèm, nước uống mát và luôn đầy. Không xối nước lạnh lên lưng nái vào lúc nắng gắt, vì thay đổi nhiệt đột ngột làm nái hoảng.
Ngược lại, mùa đông ở miền núi phía Bắc, chuồng gió lùa khiến heo con đẻ ra bị lạnh ngay. Bạn che chắn gió từ trước ngày đẻ nhưng vẫn giữ chuồng thông thoáng phía trên, và ưu tiên làm ấm ô úm cho heo con thay vì sưởi cả chuồng, vì nái mẹ cần mát hơn heo con nhiều.
Chuẩn bị gì khi đã thấy dấu hiệu
Khi thấy sữa bắt đầu xuống ở các núm trước, bạn còn đủ thời gian để soạn đồ mà không vội. Kiểm ô úm cho heo con: bóng đèn sưởi hay tấm sưởi còn chạy, chỗ úm khô, có lót bao hoặc rơm. Soạn khăn lau sạch hoặc bao tải đã giặt, xô nước sạch, xà phòng, găng tay, chỉ buộc rốn và kéo đã luộc hoặc ngâm sát trùng, dung dịch sát trùng rốn theo hướng dẫn của thú y, thùng đựng nhau có nắp, đèn pin và sổ ghi.
Báo người nhà về việc trực. Ca đẻ heo kéo dài vài giờ nên nếu chỉ có một người, người đó dễ mệt và bỏ sót heo con bị kẹt trong màng ối. Hai người thay nhau là hợp lý.
Cuối cùng là hạ tiếng ồn chung quanh chuồng: tắt loa, buộc chó, không cho người lạ vào xem. Heo nái hoảng sợ có thể kéo dài thời gian giữa các con và tăng nguy cơ đè, cắn con. Cách đỡ từng con và xử lý heo con mới đẻ có bài riêng cùng danh mục.
Nên để sẵn một chiếc ghế thấp hoặc tấm ván kê ở phía sau ô đẻ để người trực ngồi được lâu mà không phải đứng cúi, cùng một bình nước uống cho người. Nghe có vẻ vụn vặt, nhưng ca đẻ heo có khi kéo dài tới nửa đêm, người trực mệt mỏi là nguyên nhân hay gặp của việc bỏ sót heo con bị ngộp trong màng hoặc bị mẹ đè.
Câu hỏi thường gặp
Heo nái mang thai bao nhiêu ngày thì đẻ?
Thường khoảng 114 ngày, người nuôi hay nhớ là ba tháng ba tuần ba ngày, dao động vài ngày trước sau. Bạn tính từ lần phối ghi trong sổ và theo dõi dấu hiệu từ vài ngày trước mốc đó.
Vắt sữa heo nái ra tia thì bao lâu đẻ?
Khi sữa ra thành tia ở nhiều núm, kể cả núm giữa và sau, nhiều nái đẻ trong vòng vài giờ. Đây là quy luật hay gặp, không phải tuyệt đối; bạn nên ở lại cạnh chuồng từ lúc đó.
Heo nái cắn ổ cả ngày có sao không?
Làm ổ là bản năng trước khi đẻ, nái hậu bị lứa đầu thường làm dữ và lâu hơn. Nếu nái cắn ổ kèm sốt, dịch hôi hoặc đã quá ngày mà không tiến triển, hãy gọi thú y.
Heo nái bỏ ăn trước khi đẻ có bình thường không?
Nhiều nái ăn ít hoặc bỏ bữa trong ngày cuối, điều đó thường gặp. Nhưng bỏ ăn hẳn nhiều ngày, kèm sốt hoặc nằm bẹp, là dấu hiệu bệnh chứ không phải sắp đẻ, cần thú y khám.
Có nên tiêm thuốc cho heo nái đẻ đúng ngày không?
Việc dùng thuốc điều khiển thời điểm đẻ thuộc quyết định của bác sĩ thú y sau khi khám và biết rõ ngày phối. Người nuôi không tự mua thuốc tiêm theo lời mách vì dùng sai thời điểm có thể gây hại cho cả nái và heo con.
Nái chảy nước nhầy từ âm hộ thì sắp đẻ chưa?
Dịch nhầy trong có thể xuất hiện trước khi đẻ một thời gian. Nếu thấy dịch lẫn phân su sẫm màu kèm rặn thì heo con đầu tiên sắp ra. Dịch đục, nâu đỏ, hôi lại là dấu hiệu cần gọi thú y.