Đỡ đẻ cho bò tại nhà phần lớn là việc quan sát và ghi giờ, không phải kéo bê. Một ca đẻ thuận đi qua ba giai đoạn: cổ tử cung mở ra trong vài giờ, bò rặn đẩy bê ra thường trong khoảng nửa giờ tới một hai giờ, rồi nhau thai ra sau đó vài giờ. Người đứng cạnh có ba việc chính: biết ca đẻ đang ở giai đoạn nào, kiểm ngôi thai khi chân bê lộ ra, và lo cho bê thở được ngay khi lọt lòng.
Bài này đi theo trình tự một ca đẻ bình thường ở bò và trâu nông hộ. Những thủ thuật như đưa tay vào tử cung, xoay thai, dùng dây hay tời kéo bê đều thuộc bác sĩ thú y và được nhắc ở đây chỉ để bạn biết khi nào phải dừng tay và gọi người.
Ba giai đoạn của một ca bò đẻ thuận
Bảng dưới là khung thời gian thường gặp ở bò đẻ thuận. Bò tơ đẻ lứa đầu thường chậm hơn bò đã đẻ nhiều lứa. Các mốc này là để đánh giá tiến triển, không phải đồng hồ bấm giờ tuyệt đối.
| Giai đoạn | Bên trong diễn ra gì | Bạn thấy gì | Thời gian thường gặp |
|---|---|---|---|
| 1. Mở cổ tử cung | Tử cung co bóp, cổ tử cung giãn dần, bê xoay về tư thế ra | Bò bồn chồn, đứng lên nằm xuống, cong đuôi, ngoái nhìn hông | Vài giờ; bò tơ có thể lâu hơn |
| 2. Đẩy thai ra | Bê đi vào đường sinh, bò rặn mạnh theo cơn | Bọc nước ối lộ ra, rồi hai móng chân bê, mõm, đầu, vai | Thường khoảng nửa giờ tới một hai giờ |
| 3. Ra nhau | Nhau thai bong khỏi tử cung và được đẩy ra | Màng nhau đỏ hồng thòng ra rồi rơi xuống | Thường trong vài giờ sau khi bê ra |
Mốc quan trọng nhất để bạn ghi là lúc bọc nước ối hoặc chân bê xuất hiện, tức lúc bắt đầu giai đoạn hai. Từ mốc này, nếu chừng nửa giờ ở bò đã đẻ nhiều lứa, hoặc khoảng một giờ ở bò tơ, mà bê không tiến ra thêm dù bò rặn mạnh, đó là lúc cần gọi thú y. Đây là ngưỡng hay được dùng trong các hướng dẫn chăn nuôi bò; cán bộ thú y nơi bạn ở có thể khuyên ngưỡng khác tuỳ giống.
Giai đoạn đầu: nhìn từ xa, đừng can thiệp
Khi bò mới bồn chồn, cong đuôi và đi lại, việc tốt nhất là để bò yên. Người lạ, chó, trẻ con chạy quanh chuồng làm bò căng thẳng, có con ngừng hẳn quá trình đẻ vài giờ. Bạn có thể đứng ở chỗ bò không thấy rõ, cứ mười lăm hai mươi phút nhìn một lần, ghi giờ những biến đổi chính vào sổ.
Trong giai đoạn này đừng dắt bò đi xa, đừng tắm bò, đừng ép bò ăn. Nếu bò chưa ở chỗ đẻ sạch thì dắt nhẹ nhàng sang ngay khi thấy dấu hiệu đầu tiên, sau đó thôi động vào. Nhiều người lo bò nằm đè lên bê, thực ra bê còn trong bụng mẹ thì không có chuyện đó; bò nằm nghiêng hay đứng để rặn đều bình thường.
Cũng không nên vội đưa tay vào kiểm tra cổ tử cung đã mở chưa. Việc này cần găng tay sản khoa, vệ sinh kỹ và kinh nghiệm để không làm tổn thương đường sinh dục hay mang mầm bệnh vào tử cung. Với nông hộ, đọc tiến triển qua dáng bò và thời gian là đủ, phần khám trong để cho thú y.
Giai đoạn hai: đọc ngôi thai qua hai cái chân
Ngôi thuận là hai chân trước và cái mõm. Ca đẻ bình thường thấy hai móng chân trước ló ra trước, lòng bàn chân úp xuống phía đất, kế đó là mõm bê nằm ở trên hai chân, giống tư thế người lặn lao đầu xuống nước. Thấy đúng như vậy, bạn chỉ việc ghi giờ và chờ bò rặn tiếp.
Lòng bàn chân ngửa lên trời là dấu hiệu phải nghĩ tới ngôi ngược. Nếu hai móng lộ ra với lòng bàn chân hướng lên, nhiều khả năng đó là hai chân sau, tức bê ra đuôi trước. Ngôi này đẻ được nhưng bê dễ bị ngạt vì dây rốn bị kẹp trước khi đầu ra. Đây là lúc gọi thú y ngay, không chờ.
Chỉ thấy một chân, chỉ thấy đầu, hoặc thấy đuôi. Đó là ngôi bất thường, một phần thân bê bị gập lại bên trong. Người nuôi không tự đẩy hay xoay; giữ bò yên, gọi thú y và ghi giờ.
Thấy chân nhưng nhiều hơn hai, hoặc hai chân không cùng cỡ. Có thể là thai đôi đang chen nhau hoặc thai dị dạng. Trường hợp này càng phải có người có chuyên môn.
Bọc nước ối vỡ mà không thấy gì tiếp theo. Nước ối đã ra mà quá khoảng nửa giờ tới một giờ không thấy chân bê, bạn đừng chờ thêm. Không có gì chui ra là dấu hiệu bê nằm sai tư thế hoặc cổ tử cung không mở hết.
Có nên kéo giúp bò hay không
Với ca đẻ thuận, bò tự đẩy bê ra mà không cần ai kéo. Nhiều hộ quen kéo ngay khi thấy chân bê vì sốt ruột, đó là thói quen gây hại: kéo khi cổ tử cung và âm hộ chưa giãn hết có thể làm rách đường sinh, kéo lệch hướng có thể làm kẹt hông bê. Những người có kinh nghiệm chỉ trợ lực nhẹ bằng tay trong ca ngôi thuận đã thấy rõ đầu và hai chân, kéo theo nhịp rặn của bò, nghỉ khi bò nghỉ.
Nếu đang trợ lực mà thấy bê không nhích, đầu bê sưng tím, lưỡi thè ra, hay bạn phải dùng tới sức của hai người, hãy dừng lại. Dùng dây buộc chân bê, dùng tời, buộc vào xe hay vào cột để kéo là những việc chỉ bác sĩ thú y quyết định và làm, vì lực kéo quá mạnh có thể làm gãy chân bê hoặc liệt bò mẹ.
Một nguyên tắc dễ nhớ: tay bạn ở bên ngoài thân bò thì được, tay vào trong đường sinh dục là việc của thú y. Giữ nguyên tắc này, bạn tránh được phần lớn tai nạn khi đỡ đẻ tại nhà.
Bê vừa lọt lòng: năm việc trong vài phút đầu
Khi bê đã ra hết, bò thường đứng dậy và quay lại liếm con. Nếu bò mẹ làm tốt việc này, bạn chỉ cần kiểm vài điểm:
- Xem bê có thở chưa: ngực phập phồng, đầu ngóc lên. Nếu chưa, dùng tay sạch gạt nhớt ở mũi và miệng, lấy cọng rơm sạch ngoáy nhẹ vào lỗ mũi để kích thích bê hắt hơi.
- Đặt bê nằm sấp, hai chân trước duỗi về phía trước, giúp phổi giãn dễ hơn nằm nghiêng bẹp. Không treo ngược bê lâu để dốc nước, chất lỏng chảy ra khi treo phần lớn từ dạ dày chứ không phải từ phổi.
- Để bò mẹ liếm con. Nếu bò mẹ chưa quay lại, kéo bê về phía đầu mẹ; nếu trời lạnh mà mẹ không liếm, lau bê bằng rơm khô hoặc bao tải sạch.
- Nhìn rốn bê: thường tự đứt khi bò đứng dậy. Nhúng hoặc xịt rốn bằng dung dịch sát trùng mà cán bộ thú y hướng dẫn; cách xử lý rốn chi tiết có bài riêng trong danh mục này.
- Ghi giờ bê ra, bê đực hay cái, bê khoẻ hay yếu. Sau đó để mẹ con yên, việc cho bê bú sữa đầu cần diễn ra sớm và bạn nên theo dõi cho tới khi thấy bê bú được.
Giai đoạn ba: ra nhau và dọn chuồng
Nhau thai bò thường ra trong vài giờ sau khi đẻ. Bạn sẽ thấy một khối màng đỏ hồng thòng ra từ âm hộ, nặng dần rồi rơi xuống. Đừng kéo nhau đang thòng ra, kể cả khi trông như chỉ cần giật nhẹ là xong, vì kéo có thể làm rách niêm mạc tử cung và gây chảy máu. Bò ăn nhau là chuyện có xảy ra; không cần hoảng, nhưng tốt nhất là thu nhau ngay khi rơi ra.
Nhau thai và dịch ối có thể mang mầm bệnh lây cho người và vật khác. Đeo găng khi nhặt, cho vào bao, chôn sâu ở chỗ xa nguồn nước và rắc vôi lên trên, không để chó mèo tha đi. Sau đó dọn bỏ rơm ướt, rải rơm khô mới, rửa tay bằng xà phòng.
Nếu sau khoảng nửa ngày tới một ngày nhau vẫn chưa ra, đó là sót nhau, cần thú y xử lý; chi tiết nằm trong danh mục Đẻ khó và biến chứng sau đẻ. Ghi giờ ra nhau vào sổ giúp bạn biết chắc có cần gọi hay không, thay vì nhớ mang máng.
Những thói quen cũ nên bỏ khi bò đẻ
Đổ nước lạnh lên lưng bò cho rặn mạnh. Không có cơ sở nào cho thấy việc này giúp ca đẻ; ngược lại, bò giật mình, hoảng sợ có thể ngừng rặn. Giữ bò yên và khô ráo là tốt hơn.
Cho bò uống bia, rượu hoặc thuốc theo lời mách. Những thứ này không giúp tử cung co bóp đúng cách và có thể làm bò lả đi. Mọi thuốc dùng quanh lúc đẻ phải do thú y quyết định sau khi khám.
Đông người đứng xem, soi đèn liên tục. Bò cần yên tĩnh. Một hai người lặng lẽ theo dõi từ xa là đủ, trẻ con và khách nên đứng ngoài chuồng.
Giật nhau ra cho nhanh. Nhau đang thòng không được kéo; để nó tự rơi, nếu quá lâu thì gọi thú y.
Đỡ đẻ tay trần. Nước ối, máu và nhau có thể chứa mầm bệnh lây sang người. Găng tay và rửa tay bằng xà phòng sau khi xong việc là bắt buộc, không phải tuỳ ý.
Khi nào gọi bác sĩ thú y trong lúc bò đẻ
Tóm các ngưỡng đã nói ở trên thành một danh sách để dán trong đầu, hoặc chép vào sổ:
- Bò rặn mạnh đã khoảng nửa giờ (bò đã đẻ nhiều lứa) hoặc khoảng một giờ (bò tơ) kể từ khi thấy bọc ối hay chân bê mà bê không tiến ra.
- Lòng bàn chân bê ngửa lên, chỉ thấy một chân, chỉ thấy đầu, thấy đuôi hoặc thấy quá hai chân.
- Bò rặn rồi ngừng hẳn, nằm mệt, không rặn tiếp trong khi bê chưa ra.
- Chảy máu tươi nhiều, hoặc có khối thịt đỏ lòi ra khỏi âm hộ sau khi đẻ.
- Bê ra mà không thở dù đã gạt nhớt và kích thích.
- Bò mẹ nằm không đứng dậy được sau đẻ, run, lạnh tai.
Trong lúc chờ, giữ bò ở chỗ sạch, yên tĩnh, ghi lại mọi thứ bạn đã thấy theo giờ để báo cho thú y. Không cho bò uống hay tiêm bất cứ thuốc gì theo lời mách, vì có thuốc làm ca đẻ khó thêm.
Câu hỏi thường gặp
Bò đẻ bao lâu thì xong?
Giai đoạn mở cổ tử cung thường kéo dài vài giờ, giai đoạn đẩy bê ra thường khoảng nửa giờ tới một hai giờ, bò tơ lâu hơn bò đã đẻ nhiều lứa. Nhau ra sau đó vài giờ. Mốc cần ghi là lúc thấy bọc ối hay chân bê.
Có cần kéo bê khi thấy chân ra không?
Ca đẻ thuận không cần kéo. Kéo sớm khi đường sinh chưa giãn hết có thể làm rách đường sinh dục bò mẹ. Nếu bò rặn lâu mà bê không tiến, hãy gọi thú y thay vì dùng sức hay dây kéo.
Bê mới đẻ không thở phải làm sao?
Gạt nhớt ở mũi miệng bằng tay sạch, dùng cọng rơm sạch ngoáy nhẹ lỗ mũi, đặt bê nằm sấp, lau mạnh dọc thân. Nếu sau vài phút bê vẫn không thở, gọi ngay thú y và tiếp tục giữ ấm cho bê.
Có nên treo ngược bê cho ra nước không?
Không nên treo lâu. Chất lỏng chảy ra khi treo phần lớn là từ dạ dày, trong khi tư thế treo lại làm khó thở hơn. Gạt nhớt mũi miệng và đặt bê nằm sấp là đủ trong đa số trường hợp.
Đỡ đẻ cho trâu có khác bò không?
Trình tự ba giai đoạn và cách đọc ngôi thai giống bò. Trâu thường thích chỗ khuất và ẩm, nên chuồng đẻ cần nền khô, kín đáo. Ngưỡng thời gian và cách xử lý ngôi bất thường nên hỏi thêm cán bộ thú y địa phương.
Bò ra nhau rồi có cần làm gì thêm không?
Thu nhau bằng găng tay, chôn sâu, rắc vôi, không cho chó mèo ăn; thay rơm ướt bằng rơm khô; cho bò uống nước sạch và theo dõi bò ăn uống, đi lại bình thường trong một hai ngày đầu.