Đỡ đẻ gia súc có hai nguy cơ chính cho người: bị con mẹ húc, đá, cắn khi nó bảo vệ con, và nhiễm bệnh từ nước ối, máu, nhau thai hoặc con non chết. Phòng nguy cơ thứ nhất bằng cách luôn có lối thoát, không quay lưng với con mẹ, không vào chuồng một mình và dùng tấm chắn. Phòng nguy cơ thứ hai bằng găng tay, rửa tay, thu gom và chôn nhau đúng cách, và để những người có nguy cơ cao như phụ nữ đang mang thai đứng ngoài việc đỡ đẻ.
Bài này nói về người, không phải về vật nuôi. Nhiều tai nạn ở nông hộ xảy ra đúng vào mùa đẻ, khi người chủ mệt, vội và chủ quan với con vật đã nuôi lâu năm. Các bệnh lây được nêu ở mức nguyên lý; khi nghi ngờ, bạn hỏi cơ sở y tế và cơ quan thú y địa phương.
Vì sao con mẹ hiền cũng có thể nguy hiểm sau khi đẻ
Bản năng bảo vệ con non mạnh lên rõ rệt trong những giờ và ngày đầu sau đẻ ở nhiều loài gia súc. Một con bò cái bình thường để trẻ con dắt đi ăn, khi vừa đẻ có thể lao vào người cúi xuống gần bê. Heo nái nghe heo con kêu thét có thể quay đầu cắn người đang cầm con. Ngay cả dê mẹ cũng có thể húc người lạ đến gần dê con.
Ở bò và trâu, nguy cơ cao hơn vì con vật nặng hàng trăm cân. Một cú húc hay một cú ép người vào vách chuồng có thể gây gãy xương sườn, chấn thương nặng. Bò đẻ lứa đầu, bò đã từng có con bị bắt đi, bò sống chủ yếu ngoài đồng ít tiếp xúc với người thường phản ứng mạnh hơn.
Người chủ hay chủ quan nhất chính vì đã quen con vật. Đừng nghĩ "con này hiền lắm, nó biết mình". Con vật quen bạn trong lúc bình thường, nhưng trong những ngày này phản xạ bảo vệ con của nó đến trước sự quen biết. Sau khi đẻ, hãy đối xử với mọi con mẹ như một con vật có thể tấn công, ít nhất trong vài ngày đầu.
Quy tắc đứng và di chuyển quanh con mẹ vừa đẻ
Những quy tắc dưới đây áp dụng cho bò, trâu, heo nái và dê. Chúng đơn giản nhưng chỉ có tác dụng khi bạn làm thành thói quen:
- Luôn có lối thoát: trước khi bước vào chuồng, nhìn xem nếu con mẹ lao tới thì bạn chạy đi đâu, trèo qua đâu.
- Không đứng giữa con mẹ và con non: đây là vị trí kích động con mẹ nhất.
- Không quay lưng với con mẹ khi đang cúi xuống làm việc với con non.
- Có người thứ hai đứng ngoài quan sát, sẵn sàng đánh lạc hướng hoặc gọi người.
- Dùng tấm chắn bằng ván hoặc tấm nhựa cứng khi tiếp cận heo nái, dê mẹ; với bò, ưu tiên đưa con non ra phía ngoài vách chắn thay vì vào hẳn trong chuồng.
- Không để trẻ em vào chuồng đẻ hoặc đứng sát hàng rào nơi con mẹ đang giữ con.
- Đi chậm, nói nhẹ, không la hét, không vung gậy; con mẹ hoảng sẽ phản ứng mạnh hơn.
Nếu cần đưa con non ra khỏi chỗ con mẹ, ví dụ bê nằm sát chỗ nước đọng, hãy cân nhắc chờ con mẹ đứng dậy đi uống nước, hoặc dùng một người dụ con mẹ ra phía bên kia, rồi mới vào. Đừng cố làm một mình chỉ để nhanh hơn vài phút.
Một số bệnh có thể lây từ ca đẻ của vật nuôi sang người
Bảng dưới nêu ở mức nguyên lý một số bệnh được các cơ quan y tế và thú y nhắc tới khi nói về nguy cơ lây từ nước ối, nhau thai, thai sảy sang người. Không phải đàn nào cũng có các bệnh này; mục đích là để bạn hiểu vì sao phải đeo găng và rửa tay.
| Bệnh | Loài hay gặp | Lây qua | Gợi ý phòng |
|---|---|---|---|
| Bệnh sảy thai truyền nhiễm (do vi khuẩn Brucella) | Bò, dê, cừu, heo | Nước ối, nhau thai, thai sảy, sữa chưa xử lý nhiệt | Găng tay, không ăn uống sữa sống của con vật nghi bệnh, báo thú y khi có sảy thai |
| Bệnh do xoắn khuẩn Leptospira | Heo, bò, chó, chuột | Nước tiểu, dịch, nước đọng nhiễm bẩn qua vết xước, niêm mạc | Găng, ủng, không để vết thương hở tiếp xúc nước chuồng |
| Sốt Q | Dê, cừu, bò | Nhau thai, dịch đẻ, bụi khô từ chuồng đẻ | Thu gom nhau ngay, hạn chế bụi, phụ nữ mang thai tránh xa chuồng đẻ |
| Bệnh liên cầu khuẩn lợn | Heo | Tiếp xúc máu, dịch của heo bệnh qua vết xước; ăn thịt heo bệnh | Găng tay khi xử lý heo chết, không ăn thịt heo bệnh, chết |
| Nhiễm Toxoplasma | Dê, cừu (và mèo) | Nhau thai, thai sảy, phân mèo | Phụ nữ mang thai không đỡ đẻ dê cừu, không dọn phân mèo |
Nếu sau khi đỡ đẻ hay xử lý thai sảy mà bạn bị sốt kéo dài, đau mỏi cơ, đau khớp không rõ nguyên nhân, hãy đi khám và nói rõ với bác sĩ là mình có tiếp xúc với vật nuôi đẻ hoặc sảy thai. Thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới đúng hướng, vì nhiều bệnh lây từ vật nuôi có triệu chứng giống cảm cúm thông thường.
Đồ bảo hộ và thói quen vệ sinh khi đỡ đẻ
Không cần trang bị như phòng thí nghiệm. Những việc dưới đây là đủ cho nông hộ nếu làm đều mỗi ca:
- Che kín vết thương, vết xước trên tay trước khi vào chuồng đẻ.
- Đeo găng tay khi chạm vào con non vừa đẻ, nhau thai, dịch ối, con non chết, thai sảy.
- Mặc áo khoác hoặc tạp dề riêng, đi ủng; không mang quần áo này vào bếp hay phòng ngủ.
- Không ăn uống, hút thuốc, sờ tay lên mặt trong lúc đang đỡ đẻ.
- Xong việc, tháo găng, rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy, rửa cả cẳng tay.
- Giặt riêng quần áo đỡ đẻ, rửa ủng ở chỗ riêng, xa nguồn nước sinh hoạt.
Một thói quen hay bị bỏ qua là rửa tay xong lại dùng điện thoại vừa cầm trong chuồng. Nếu bạn dùng điện thoại để xem giờ hay gọi thú y trong lúc đỡ đẻ, bạn nên cho nó vào túi nilon trong suốt hoặc lau lại sau khi xong việc.
Trong nhà nên có một chỗ rửa tay gần lối vào từ chuồng, có xà phòng sẵn, để người đỡ đẻ không phải đi qua bếp hay chạm vào tay nắm cửa trước khi rửa. Nếu nhà có trẻ nhỏ, người vừa đỡ đẻ xong nên rửa tay, thay áo rồi mới bế con, kể cả khi tay trông có vẻ sạch. Chi tiết này nhỏ nhưng giảm đáng kể việc mang bẩn từ chuồng vào nơi ở.
Thu gom và chôn nhau thai, con non chết
Nhau thai, con non chết và thai sảy là nguồn mầm bệnh tập trung nhất trong cả ca đẻ. Ở nhiều vùng quê, nhau thai bị để nguyên ngoài vườn, ném xuống ao cá hay để chó tha đi. Cả ba cách đều làm mầm bệnh phát tán ra môi trường, sang vật nuôi khác và có thể quay lại người.
Cách đúng là đeo găng, cho nhau vào bao nilon dày hoặc thùng có nắp ngay khi nó rơi ra, rồi chôn ở chỗ đất cao, xa nguồn nước, xa giếng, đủ sâu để chó không đào lên, rắc vôi bột trước khi lấp đất. Không cho chó ăn nhau thai: ngoài nguy cơ chung, chó ăn nhau thai bò còn được nhắc tới trong tài liệu thú y như một mắt xích lây một số bệnh gây sảy thai ở bò.
Khi trong đàn có nhiều con sảy thai, đẻ non, hay đẻ con chết, bạn không nên tự chôn rồi cho qua. Báo cán bộ thú y địa phương để họ quyết định có lấy mẫu xét nghiệm hay không; một số bệnh gây sảy thai thuộc diện phải khai báo theo quy định về phòng chống dịch bệnh động vật. Bạn nên kiểm quy định hiện hành tại địa phương mình.
Ai không nên trực tiếp đỡ đẻ
Phụ nữ đang mang thai. Nhiều cơ quan y tế ở nước ngoài khuyến cáo phụ nữ mang thai tránh tiếp xúc với dê, cừu đang đẻ, nhau thai và thai sảy, vì một số bệnh có thể gây hại cho thai nhi. Lời khuyên thận trọng này cũng nên áp dụng với bò, heo, và với cả việc giặt quần áo đỡ đẻ của người khác.
Người có hệ miễn dịch yếu. Người đang điều trị bệnh nặng, người cao tuổi sức khoẻ kém nên để người khác làm những việc tiếp xúc nhiều với dịch và nhau.
Trẻ em. Trẻ có thể xem từ xa nếu con mẹ hiền và có người lớn giám sát, nhưng không chạm vào nhau, dịch, con non chết, và không vào trong chuồng có con mẹ lớn vừa đẻ.
Người đang có vết thương hở ở tay. Nếu không thể che kín bằng băng và găng, nên nhờ người khác làm.
Người đang mệt, buồn ngủ. Nghe đơn giản nhưng phần lớn tai nạn bị húc, bị ép xảy ra khi người đỡ đẻ thức trắng, phản xạ chậm. Hai người thay nhau trực là cách phòng tai nạn rẻ nhất.
Khi nào gọi bác sĩ thú y và khi nào đi khám
Gọi bác sĩ thú y khi con mẹ hung dữ bất thường tới mức không ai tiếp cận được để kiểm con non, khi ca đẻ khó mà bạn không an toàn để đứng gần, hoặc khi trong đàn có dấu hiệu sảy thai hàng loạt. Thú y có cách và dụng cụ để cố định con vật an toàn, người nuôi không nên tự trói buộc con vật lớn khi không có kinh nghiệm. Trói vội một con bò đang hoảng bằng dây thừng có thể làm cả người lẫn bò bị thương, và làm con mẹ càng hung hơn ở những lần tiếp cận sau.
Đi khám khi bạn bị húc, bị ép, bị đá vào ngực, bụng, đầu, kể cả khi lúc đầu thấy không sao; chấn thương bên trong có thể xuất hiện muộn. Đi khám khi bị heo hay chó cắn, khi vết xước trên tay sưng đỏ sau khi đỡ đẻ, hoặc khi bị sốt kéo dài trong những tuần sau khi tiếp xúc với thai sảy, nhau thai. Báo rõ với bác sĩ về việc tiếp xúc vật nuôi, loài nào, vào ngày nào, có con nào sảy thai hay chết không. Những chi tiết này nghe vụn vặt nhưng giúp bác sĩ chọn đúng xét nghiệm.
An toàn của người đỡ đẻ là điều kiện để ca đẻ an toàn. Một người bị thương giữa chuồng lúc nửa đêm không giúp được gì cho con mẹ hay con non.
Câu hỏi thường gặp
Bò mẹ vừa đẻ có húc người không?
Có thể, kể cả bò bình thường rất hiền. Bản năng bảo vệ bê mạnh lên trong những ngày đầu sau đẻ. Luôn có lối thoát, không đứng giữa bò mẹ và bê, không quay lưng và không vào chuồng một mình.
Phụ nữ mang thai có nên đỡ đẻ dê, bò không?
Không nên. Nhiều cơ quan y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai tránh tiếp xúc với vật nuôi đang đẻ, nhau thai và thai sảy, nhất là dê cừu, vì một số bệnh có thể ảnh hưởng thai nhi. Nên để người khác làm.
Nhau thai gia súc nên xử lý thế nào?
Đeo găng, cho vào bao hoặc thùng có nắp, chôn ở chỗ đất cao, xa nguồn nước, đủ sâu, rắc vôi trước khi lấp. Không ném xuống ao, không vứt ngoài vườn và không cho chó ăn.
Đỡ đẻ không đeo găng có sao không?
Có nguy cơ. Nước ối, máu, nhau thai có thể chứa mầm bệnh lây qua vết xước trên tay. Găng tay cũng bảo vệ con non khỏi vi khuẩn từ tay người. Nếu lỡ làm tay trần, rửa tay kỹ bằng xà phòng ngay sau đó.
Bị sốt sau khi đỡ đẻ có cần đi khám không?
Nên đi khám nếu sốt kéo dài, đau cơ, đau khớp không rõ nguyên nhân, và nói rõ với bác sĩ là mình có đỡ đẻ hoặc xử lý thai sảy của vật nuôi. Nhiều bệnh lây từ vật nuôi có triệu chứng giống cảm cúm.
Heo nái cắn người khi bắt heo con phải làm sao?
Phòng là chính: dùng tấm chắn, bắt heo con từ phía lưng nái, nhanh gọn, có người thứ hai. Nếu đã bị cắn, rửa vết thương dưới vòi nước với xà phòng và đi khám để được xử lý đúng cách.