Dấu hiệu chắc chắn nhất cho biết bò đang lên giống là bò cái đứng yên khi con khác nhảy lên lưng. Các dấu hiệu còn lại như kêu rống, đi lại nhiều, ăn ít, âm hộ sưng ướt, dịch nhầy trong chảy thành sợi, đuôi hơi cong, lông vùng mông bị xơ xác chỉ là dấu hiệu đi kèm: chúng giúp bạn để ý con bò đó, nhưng chưa đủ để kết luận bò đang ở đúng lúc chịu đực.
Một kỳ động dục của bò thường chỉ kéo dài khoảng nửa ngày, có con ngắn hơn, và nhiều lần rơi vào ban đêm hoặc rạng sáng. Vì vậy người nuôi hay bỏ lỡ, rồi phải chờ thêm khoảng ba tuần. Bài này đi theo đúng thứ tự một kỳ lên giống, chỉ ra dấu hiệu nào nên tin, dấu hiệu nào hay đánh lừa, và việc cần ghi lại ngay khi thấy.
Một kỳ lên giống của bò diễn ra thế nào
Chu kỳ động dục của bò cái thường khoảng 21 ngày, dao động trong khoảng 18 đến 24 ngày tuỳ con. Trong mỗi chu kỳ chỉ có một đoạn ngắn bò chịu cho đực phối, gọi là giai đoạn chịu đực hay động dục đứng. Đoạn này ở bò sữa ngoại và bò lai thường kéo dài khoảng 12 đến 18 giờ; ở bò vàng, bò lai Zebu nuôi trong nắng nóng thì thường ngắn hơn và biểu hiện kín hơn.
Trước đoạn chịu đực có một khoảng chừng nửa ngày tới một ngày bò bắt đầu thay đổi: bồn chồn, kêu, ngửi và đuổi theo con khác, cố nhảy lên lưng con khác nhưng chính nó lại bỏ chạy khi bị nhảy. Sau đoạn chịu đực, bò dịu lại dần, âm hộ bớt sưng, dịch nhầy đặc và đục hơn. Một đến ba ngày sau, nhiều con còn rỉ ít máu lẫn nhầy ở âm hộ hoặc dính ở đuôi.
Hiểu ba đoạn này giúp bạn đọc đúng điều mình thấy. Thấy bò kêu và đuổi con khác vào buổi chiều, đó có thể mới là đoạn đầu; đêm nay hoặc sáng mai mới là lúc đứng yên. Thấy máu dính đuôi, kỳ lên giống đã qua mất. Còn chuyện phối vào giờ nào sau khi thấy bò đứng yên thì thuộc bài thời điểm phối giống ở danh mục phối giống của trang.
Dấu hiệu chắc chắn: đứng yên cho con khác nhảy lên
Đứng yên là dấu hiệu chuẩn. Khi bò cái ở đúng đoạn chịu đực, con khác nhảy lên lưng thì nó đứng vững, không bỏ đi, có khi còn hơi cong lưng đỡ. Con bò nhảy lên lưng lại chưa chắc đang lên giống, vì bò cái sắp vào hoặc vừa qua kỳ cũng hay nhảy lên con khác.
Phân biệt ai nhảy và ai đứng. Lỗi rất hay gặp là ghi nhầm con nhảy thành con lên giống. Bạn cần nhìn con nằm dưới: nó có đứng yên vài giây cho tới khi con kia tụt xuống không, hay nó lách người, quay đầu húc rồi bỏ đi. Chỉ con đứng yên mới được ghi là đang chịu đực.
Bò nuôi buộc hay nuôi đơn lẻ. Nhiều hộ chỉ có một hai con bò, cột riêng từng chỗ, nên không có con nào để nhảy. Khi đó bạn mất dấu hiệu chắc nhất, phải dựa vào nhóm dấu hiệu đi kèm và thả bò ra sân chung vài lần trong ngày nếu có điều kiện, hoặc nhờ dẫn tinh viên khám khi nghi ngờ.
Đừng kết luận từ một lần nhìn. Bò đứng yên một lần trong lúc bị ép vào góc chuồng chưa chắc là chịu đực. Nên thấy ít nhất hai lần đứng yên, ở chỗ bò có lối thoát, mới chắc. Ghi ngay giờ thấy lần đầu, vì giờ này là mốc để tính lần lên giống kế tiếp.
Các dấu hiệu đi kèm và mức tin cậy
Những dấu hiệu dưới đây thường xuất hiện cùng lúc với kỳ lên giống, nhưng mỗi dấu hiệu đơn lẻ đều có thể gặp ở bò không lên giống. Càng nhiều dấu hiệu cùng có mặt trên một con, khả năng con đó đang động dục càng cao.
| Dấu hiệu | Thường thấy lúc nào | Dễ nhầm với |
|---|---|---|
| Kêu rống, bồn chồn, đi lại nhiều | Đầu kỳ và đúng kỳ | Bò đói, khát, bị tách đàn, nghé bị tách mẹ |
| Ăn ít, sữa giảm đột ngột một cữ | Đúng kỳ | Bò ốm, đổi thức ăn, nắng nóng |
| Âm hộ sưng, ướt, niêm mạc hồng đỏ | Đầu kỳ tới đúng kỳ | Bò sắp đẻ, viêm đường sinh dục |
| Dịch nhầy trong, dai, kéo thành sợi | Đúng kỳ | Dịch đục, có mủ là dấu hiệu viêm, không phải lên giống |
| Ngửi, liếm, tì cằm lên lưng con khác | Đầu kỳ | Hành vi xã hội bình thường của đàn |
| Lông gốc đuôi, mông bị xơ, trầy | Sau khi đã bị nhảy nhiều lần | Cọ vào thành chuồng |
| Rỉ máu lẫn nhầy ở âm hộ, đuôi | Một đến ba ngày sau kỳ | Dễ tưởng là đang lên giống hoặc đã đậu thai |
Điều cần nhớ: dịch nhầy trong và dai là dấu hiệu tốt, còn dịch đục, vàng, có mùi hôi thì không phải lên giống mà là dấu hiệu viêm cần báo thú y. Máu sau kỳ chỉ cho biết kỳ vừa qua, không nói gì về chuyện đậu thai hay không.
Vì sao bò hay lên giống ban đêm và rạng sáng
Người nuôi bò ở nhiều vùng hay nói bò "lên giống lén". Thật ra bò không giấu, mà biểu hiện mạnh nhất thường rơi vào lúc chuồng trại yên tĩnh và mát: chiều tối, ban đêm, rạng sáng. Ban ngày nắng nóng, người qua lại, bò bận ăn, nhai lại và nằm nghỉ, nên hành vi nhảy và đứng yên giảm hẳn. Ở các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên, mùa nắng gắt càng làm kỳ lên giống ngắn và kín hơn.
Hệ quả thực tế là nếu bạn chỉ nhìn đàn bò lúc cho ăn buổi trưa, bạn sẽ bỏ sót phần lớn các kỳ lên giống. Cách khắc phục là thêm ít nhất một lần quan sát lúc sáng sớm và một lần lúc chập tối, mỗi lần đứng xem yên lặng chừng mười lăm tới hai mươi phút, không cho ăn, không dọn chuồng trong lúc xem. Bài lịch quan sát bò lên giống của danh mục này đi chi tiết hơn về giờ xem và cách ghi sổ.
Chuồng có đèn ngủ mờ giúp ích cho lần xem chập tối: bạn thấy được bò mà không làm đàn giật mình như khi rọi đèn pin thẳng vào mắt. Nền chuồng khô, không trơn cũng khiến bò mạnh dạn nhảy và đứng hơn, nhờ vậy biểu hiện rõ hơn ngay cả trong giờ bạn có mặt.
Một mẹo đơn giản: dấu vết của đêm qua vẫn còn vào buổi sáng. Lông gốc đuôi bị dựng và xơ, bùn đất dính trên hông hai bên do bị con khác tì chân, âm hộ còn ướt và dịch nhầy dính ở đuôi hoặc mặt sau đùi là những manh mối để bạn theo dõi kỹ con đó trong ngày.
Bò lên giống ngầm: có mà không thấy
Lên giống ngầm là khi buồng trứng vẫn hoạt động, bò vẫn rụng trứng, nhưng biểu hiện bên ngoài quá yếu để người nuôi nhận ra. Đây là lý do phổ biến khiến hộ nuôi nghĩ bò "không lên giống" trong khi thực ra bò vẫn có chu kỳ. Lên giống ngầm hay gặp ở các trường hợp sau:
- Lần rụng trứng đầu tiên sau khi đẻ: rất hay không kèm biểu hiện rõ, nên kỳ đầu thấy được thường là kỳ thứ hai.
- Bò gầy, thiếu ăn kéo dài, hoặc bò sữa cao sản đang ở đầu kỳ sữa, cơ thể dồn năng lượng cho sữa.
- Nắng nóng, chuồng bí, bò phải chịu nóng nhiều giờ trong ngày.
- Bò bị đau móng, đau chân: con bò đau thì không nhảy và cũng không chịu đứng cho con khác nhảy.
- Bò nuôi buộc đơn lẻ, không có bạn đàn để biểu hiện hành vi nhảy.
- Nền chuồng trơn trượt: bò sợ ngã nên hạn chế nhảy, đứng.
Với những con nghi lên giống ngầm, cách hiệu quả là dựa vào sổ: lấy ngày lên giống gần nhất đã biết, cộng khoảng ba tuần, rồi theo dõi dày hơn quanh mốc đó. Nếu đã quá hai chu kỳ vẫn không thấy gì, nên mời thú y khám buồng trứng và tử cung qua trực tràng; đây là thủ thuật của người có chuyên môn, người nuôi không tự làm.
Thấy bò có dấu hiệu lên giống thì làm gì ngay
Khi phát hiện một con có dấu hiệu, mấy việc sau giúp bạn không bỏ lỡ và có dữ liệu cho những lần sau:
- Ghi số tai hoặc tên con bò, ngày và giờ thấy dấu hiệu đầu tiên, dấu hiệu gì.
- Theo dõi con đó dày hơn trong nửa ngày tới để bắt được lúc đứng yên; ghi giờ thấy đứng yên lần đầu.
- Báo dẫn tinh viên hoặc chủ đực giống sớm, nói rõ giờ thấy đứng yên, để họ sắp xếp; việc chọn giờ phối do họ tư vấn.
- Không dắt bò đi xa, không đổi thức ăn đột ngột trong lúc bò đang lên giống.
- Nếu dịch nhầy đục, có mủ, mùi hôi, hoặc bò sốt, bỏ ăn hẳn: không phối, báo thú y.
- Đánh dấu trên sổ mốc khoảng 18 đến 24 ngày sau để theo dõi kỳ kế tiếp, phòng khi lần này không đậu.
Phần lớn thất bại trong sinh sản ở hộ nhỏ không nằm ở khâu phối mà nằm ở khâu phát hiện: phát hiện trễ, ghi nhầm con, không ghi giờ. Một cuốn sổ nhỏ treo ở chuồng giải quyết được nhiều hơn người ta nghĩ.
Khi nào cần gọi bác sĩ thú y
Lên giống là chuyện sinh lý bình thường, đa số trường hợp người nuôi tự theo dõi được. Nhưng có những tình huống không nên chờ. Thứ nhất là bò lên giống kéo dài bất thường, kêu rống và nhảy lên con khác liên tục nhiều ngày, hoặc lên giống dồn dập cách nhau chỉ vài ngày; đây có thể là dấu hiệu rối loạn buồng trứng cần thú y khám. Thứ hai là dịch tiết ở âm hộ đục, vàng, có mủ, có mùi hôi, có thể kèm sốt.
Thứ ba là bò đã đẻ lâu mà qua nhiều tuần vẫn không thấy kỳ lên giống nào dù đã theo dõi kỹ, hoặc bò tơ đã đủ lớn mà chưa từng lên giống. Thứ tư là bò phối nhiều lần, mỗi lần đều lên giống trở lại đúng chu kỳ. Ở những trường hợp này, thú y sẽ khám và quyết định có cần can thiệp hay không; người nuôi không tự mua thuốc tiêm "cho lên giống", vì dùng sai lúc sai liều có thể làm rối chu kỳ và hỏng cả lứa.
Khi gọi thú y, mang theo sổ ghi các lần lên giống, các lần phối, ngày đẻ gần nhất. Những dòng ghi tưởng nhỏ đó giúp người khám rút ngắn thời gian tìm nguyên nhân rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bò lên giống kéo dài bao lâu?
Đoạn chịu đực ở bò thường kéo dài khoảng 12 đến 18 giờ, ở bò vàng và bò lai Zebu trong mùa nóng có thể ngắn hơn. Tính cả giai đoạn trước và sau thì bò có biểu hiện khác thường khoảng hai ngày, nhưng chỉ đoạn đứng yên mới là lúc chịu đực.
Bò kêu rống nhiều có phải đang lên giống không?
Có thể, nhưng chưa chắc. Bò còn kêu khi đói, khát, bị tách đàn hoặc bị tách bê. Bạn cần xem thêm âm hộ có sưng ướt không, có dịch nhầy trong không, và quan trọng nhất là con đó có đứng yên khi con khác nhảy lên không.
Bò ra máu ở âm hộ là sao?
Nếu là ít máu lẫn nhầy, xuất hiện một đến ba ngày sau một kỳ lên giống, đó thường là hiện tượng sinh lý sau động dục, không liên quan chuyện đậu thai. Máu nhiều, kéo dài, có mùi hoặc bò mệt thì cần báo thú y.
Bò nuôi một con, không có con khác để nhảy thì nhận biết lên giống thế nào?
Bạn dựa vào nhóm dấu hiệu đi kèm: kêu, bồn chồn, ăn giảm, âm hộ sưng ướt, dịch nhầy trong dai. Ghi lại ngày nghi ngờ rồi theo dõi kỹ ở mốc khoảng ba tuần sau. Có thể nhờ dẫn tinh viên hoặc thú y khám khi chưa chắc.
Có nên tự mua thuốc tiêm cho bò lên giống không?
Không nên. Các biện pháp can thiệp vào chu kỳ cần thú y khám buồng trứng, tử cung trước để biết nguyên nhân. Dùng sai thời điểm có thể làm bò rối chu kỳ hoặc không đậu thai, tốn thêm nhiều tháng.
Bò lên giống lại sau khi phối có nghĩa là không đậu thai phải không?
Phần lớn là vậy: bò quay lại lên giống quanh mốc 18 đến 24 ngày sau lần phối thường là chưa đậu. Tuy vậy vẫn có ít trường hợp bò đã có thai mà biểu hiện giống lên giống, nên trước khi phối lại bò đã phối nên hỏi dẫn tinh viên hoặc thú y.