Với bê, nghé, dê con và heo con, dây rốn thường tự đứt khi con vật ra khỏi mẹ hoặc khi mẹ đứng dậy, và cách tốt nhất là để nó tự đứt rồi sát trùng ngay; chỉ buộc và cắt khi dây rốn còn dài, kéo lê dưới đất hoặc đang chảy máu. Việc quan trọng không nằm ở nhát cắt mà ở chỗ rốn được nhúng hoặc xịt dung dịch sát trùng sớm, con vật được nằm trên lớp lót khô sạch, và bạn theo dõi rốn khô teo dần trong những ngày sau.
Rốn ướt là con đường ngắn nhất để vi khuẩn từ nền chuồng đi thẳng vào cơ thể con non, trong đó có vi khuẩn gây uốn ván và các vi khuẩn gây viêm khớp, nhiễm trùng máu. Bài này tập trung vào khâu rốn trong lúc đỡ đẻ và mấy ngày ngay sau đó, áp dụng chung cho gia súc nông hộ. Loại dung dịch sát trùng nào, dùng mấy lần, bạn hỏi cán bộ thú y địa phương.
Rốn của con vật mới đẻ có gì đặc biệt
Trong bụng mẹ, dây rốn chứa các mạch máu nối con với nhau thai và một ống nhỏ dẫn nước tiểu. Khi con ra đời và dây rốn đứt, các mạch này co lại và đóng dần, phần cuống rốn bên ngoài khô teo rồi rụng sau một thời gian. Trong lúc chưa khô, cuống rốn vẫn ẩm, mềm, dính liền với các mạch máu đi vào trong ổ bụng, nên vi khuẩn bám vào đây có thể đi rất sâu.
Dây rốn đứt tự nhiên thường đứt ở một điểm yếu cách thành bụng một khoảng, đầu đứt bị kéo giãn, các mạch máu co rút tốt nên ít chảy máu. Ngược lại, cắt bằng dao kéo sát bụng hoặc giật mạnh có thể làm mạch máu không co lại kịp, rốn chảy máu kéo dài, hoặc làm tổn thương phần rốn bên trong.
Ở heo con và dê con, cuống rốn còn là chỗ ruồi hay bu vào trong mùa nóng; rốn ẩm, có máu khô, thu hút ruồi đẻ trứng là chuyện có thật ở chuồng thiếu vệ sinh. Hiểu điều này giúp bạn bỏ thói quen "cắt cho gọn" ngay khi con vừa ra. Dây rốn có gọn hay không chẳng quan trọng; quan trọng là đầu rốn sạch và khô nhanh.
Rốn ở từng loài: để tự đứt hay cần buộc
Bảng dưới là nguyên tắc chung, áp dụng cho ca đẻ thuận ở nông hộ:
| Loài | Rốn thường | Khi nào cần buộc, cắt | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bê, nghé | Tự đứt khi bê rơi xuống hoặc khi mẹ đứng dậy | Hiếm khi; chỉ khi chảy máu hoặc dây quá dài | Bò mẹ có thể hung dữ khi bạn cúi xuống bê |
| Heo con | Tự đứt khi heo con bò ra | Khi dây rốn dài kéo lê, vướng heo con khác | Đông con, dễ bỏ sót con chảy máu rốn |
| Dê con, cừu con | Tự đứt | Khi dây dài hoặc chảy máu | Đẻ đôi, dễ quên sát trùng con thứ hai |
| Thỏ con | Thỏ mẹ tự cắn | Gần như không can thiệp | Không mở ổ chỉ để xem rốn |
Với heo con, nhiều hộ quen buộc và cắt rốn của mọi con cho đều. Cách này không sai nếu làm sạch, nhưng mỗi lần thao tác là thêm một lần tay người, chỉ và kéo chạm vào rốn. Nếu dây rốn đã tự đứt gọn, chỉ cần sát trùng là đủ.
Buộc và cắt rốn khi cần: các bước sạch
Khi phải buộc và cắt, ví dụ dây rốn dài kéo lê hoặc rỉ máu, hãy làm theo thứ tự dưới đây. Đồ dùng phải được chuẩn bị từ trước, không đợi tới lúc đó mới đi tìm:
- Rửa tay bằng xà phòng hoặc đeo găng sạch. Tay vừa bế con vật khác, vừa dọn phân thì phải rửa lại.
- Dùng chỉ buộc đã luộc hoặc ngâm sát trùng, cất trong hộp kín; kéo đã luộc sôi hoặc ngâm sát trùng, để trên khăn sạch.
- Không vuốt mạnh dây rốn về phía bụng. Nếu thấy cần đẩy máu trong dây rốn về phía ngoài, vuốt nhẹ từ phía bụng ra.
- Buộc chặt một nút cách thành bụng một đoạn ngắn, chừng vài đốt ngón tay tuỳ cỡ con vật; không buộc sát da bụng.
- Cắt dây rốn ở phía ngoài nút buộc, để lại một đoạn cuống ngắn, không cắt sát nút để nút không tuột.
- Nhúng hoặc xịt toàn bộ cuống rốn và vùng da quanh rốn bằng dung dịch sát trùng theo hướng dẫn của thú y.
- Đặt con vật lên lớp lót khô sạch, ghi vào sổ con nào đã xử lý rốn.
Dao cạo, liềm, dao phay dùng trong bếp hay ngoài đồng không phải dụng cụ cắt rốn, dù có lau qua. Một chiếc kéo riêng chỉ dùng cho việc đỡ đẻ, luộc sau mỗi lần dùng, là khoản đầu tư rẻ nhất trong chuồng.
Sát trùng rốn: nhúng hay xịt, làm khi nào
Cách phổ biến là nhúng: đổ dung dịch sát trùng vào một cốc nhỏ sạch, áp cốc lên bụng con vật sao cho toàn bộ cuống rốn ngập trong dung dịch vài giây. Cách xịt nhanh hơn với đàn heo con đông, nhưng dễ sót mặt sau của cuống rốn. Dù dùng cách nào, mục tiêu là cả cuống rốn và vùng da sát rốn được thấm đều, không chỉ phần đầu cuống mà bạn nhìn thấy từ phía trên.
Thời điểm tốt là càng sớm càng tốt sau khi con ra và đã thở ổn định, trước khi con vật kịp nằm lên nền chuồng bẩn. Nhiều hướng dẫn khuyên lặp lại sau vài giờ hoặc trong ngày hôm sau, cho tới khi cuống rốn khô hẳn; số lần cụ thể và loại dung dịch bạn theo lời cán bộ thú y, vì mỗi loại có cách dùng khác nhau.
Cốc nhúng dùng xong phải đổ bỏ dung dịch, không để dành dùng cho lứa sau, vì dung dịch đã nhúng nhiều con trở thành nơi lây chéo. Chai xịt cũng nên được đậy kín, cất nơi sạch, tránh nắng. Ghi vào sổ đẻ cột "đã nhúng rốn" giúp bạn không bỏ sót con nào, nhất là khi đẻ đôi hoặc đẻ đêm.
Những mẹo dân gian về rốn nên bỏ
Ở nhiều vùng quê vẫn còn những cách xử lý rốn truyền miệng. Ý định của chúng là tốt, nhưng thực tế lại đưa thêm bụi bẩn vào đúng chỗ dễ nhiễm trùng nhất:
- Rắc tro bếp, đất bột, mạt cưa lên rốn cho khô: tro và đất không sạch, có thể mang mầm bệnh, trong đó có vi khuẩn uốn ván sống trong đất.
- Đắp lá giã nát lên rốn: lá cây giã nát ẩm, dính, giữ rốn ướt lâu hơn.
- Bôi dầu ăn, mỡ, kem đánh răng: tạo lớp bít ẩm, không giúp rốn khô và không diệt khuẩn.
- Đốt rốn bằng que nóng: gây bỏng, đau, vết thương sâu hơn.
- Cắt rốn thật sát bụng cho gọn: dễ chảy máu, dễ tổn thương rốn trong.
- Giật dây rốn khi nó chưa đứt: có thể làm rách mạch máu, gây chảy máu hoặc thoát vị.
Thay tất cả những cách trên bằng một quy trình đơn giản: để rốn tự đứt, sát trùng bằng dung dịch thú y khuyên, giữ lót khô sạch.
Theo dõi rốn trong những ngày sau đẻ
Rốn bình thường khô teo dần. Trong vài ngày đầu, cuống rốn chuyển từ mềm ẩm sang khô, sẫm màu, nhỏ lại, không mùi, sờ vào con vật không kêu đau. Thời gian rụng hẳn khác nhau giữa các loài.
Viêm rốn có dấu hiệu dễ thấy. Rốn sưng to, nóng, đỏ, con vật đau khi chạm vào; rốn ẩm ướt lâu không khô, rỉ mủ hoặc có mùi hôi. Bê hay dê con bị viêm rốn thường kém bú, ủ rũ, đôi khi sốt.
Viêm rốn có thể lan. Vi khuẩn từ rốn có thể theo đường máu tới khớp gây sưng khớp, khập khiễng, hoặc gây nhiễm trùng toàn thân. Một con non bỗng sưng khớp gối, khớp cổ chân trong tuần đầu là gợi ý bạn nên nhìn lại rốn của nó.
Khối phồng mềm ở rốn chưa chắc là viêm. Một khối mềm, đẩy nhẹ vào được, không nóng đỏ, có thể là thoát vị rốn. Đây là chuyện của thú y quyết định, không tự băng ép hay chích.
Rốn chảy máu không cầm. Nếu rốn rỉ máu ít, buộc thêm một nút bằng chỉ sạch phía trên chỗ chảy. Máu chảy thành giọt liên tục, hoặc con vật nhợt nhạt, yếu đi, phải gọi thú y ngay.
Con đẻ ngoài đồng hoặc đẻ lúc không ai thấy
Không phải ca đẻ nào cũng có người đứng cạnh. Trâu bò thả đồng có thể đẻ ở bờ ruộng, dê đẻ trên đồi lúc chủ chưa lên, heo nái đẻ con đầu trong lúc người trực ngủ gật. Khi phát hiện con non đã ra được một lúc, rốn của nó có thể đã dính bùn, phân hoặc cỏ ướt.
Trong trường hợp này, việc đầu tiên vẫn là kiểm con non có thở tốt, có ấm không, rồi mới tới rốn. Đưa mẹ con về chỗ khô sạch, sau đó lau nhẹ phần bẩn bám quanh rốn bằng khăn sạch thấm nước sạch, không chà xát mạnh vào cuống rốn, để khô rồi sát trùng như bình thường. Không cố gỡ những mảng bẩn đã khô dính chặt vào cuống rốn, vì có thể làm rách phần cuống còn non.
Con non đẻ ngoài đồng, đẻ trên nền bẩn nên được để mắt kỹ hơn trong những ngày sau, vì nguy cơ viêm rốn cao hơn. Ghi chú vào sổ con nào đẻ trong điều kiện như vậy, và kiểm rốn của chúng mỗi ngày cho tới khi khô hẳn. Về lâu dài, cách giảm những ca này là giữ mẹ sắp đẻ ở gần nhà trong tuần cuối.
Khi nào gọi bác sĩ thú y
Bất cứ dấu hiệu viêm rốn nào kèm theo việc con non kém bú, sốt, ủ rũ, sưng khớp, đều cần thú y khám sớm. Con non bệnh nặng lên rất nhanh, chờ thêm một hai ngày để xem có tự khỏi không thường là chờ quá lâu. Bạn không tự nặn mủ, không tự rạch, không tự bôi hay tiêm thuốc kháng sinh theo lời mách; thuốc gì, liều bao nhiêu là việc của bác sĩ thú y sau khi khám.
Cũng nên gọi khi nhiều con trong cùng một lứa hay cùng một dãy chuồng bị viêm rốn. Đó là dấu hiệu khâu vệ sinh chuồng đẻ, lớp lót hay dụng cụ đang có vấn đề, và thú y có thể giúp bạn tìm ra nguồn gốc.
Một thói quen hữu ích là chụp lại hình rốn của con non ở vài thời điểm, kèm ghi chú ngày giờ. Khi gọi thú y, bạn mô tả được rốn đã thay đổi thế nào qua từng ngày, giúp họ đánh giá nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải cắt rốn cho bê mới đẻ không?
Không. Dây rốn bê thường tự đứt khi bê rơi xuống hoặc khi bò mẹ đứng dậy. Bạn chỉ cần sát trùng cuống rốn ngay và giữ bê nằm trên lớp lót khô sạch. Chỉ buộc, cắt khi rốn chảy máu hoặc dây quá dài.
Rốn heo con chảy máu phải làm sao?
Buộc chặt một nút bằng chỉ sạch phía trên chỗ chảy, cách thành bụng một đoạn ngắn, rồi sát trùng. Nếu máu vẫn chảy, heo con nhợt nhạt, yếu đi, hãy gọi thú y ngay.
Bao lâu thì rốn con vật mới đẻ khô hẳn?
Cuống rốn thường khô và teo dần trong vài ngày đầu, thời gian rụng hẳn khác nhau giữa các loài và tuỳ điều kiện chuồng. Rốn còn ẩm, sưng hoặc có mùi sau vài ngày là dấu hiệu cần chú ý.
Có nên bôi tro bếp lên rốn cho mau khô không?
Không nên. Tro, đất, mạt cưa không sạch và có thể mang mầm bệnh, kể cả vi khuẩn uốn ván. Dùng dung dịch sát trùng do thú y hướng dẫn và giữ lớp lót khô sạch là cách an toàn hơn.
Nhúng rốn bao nhiêu lần là đủ?
Lần đầu ngay sau khi con vật thở ổn định. Nhiều hướng dẫn khuyên lặp lại sau vài giờ hoặc vào ngày hôm sau cho tới khi rốn khô. Số lần cụ thể tuỳ loại dung dịch, bạn hỏi cán bộ thú y địa phương.
Con non sưng khớp có liên quan tới rốn không?
Có thể. Vi khuẩn từ rốn nhiễm trùng có thể theo máu tới khớp gây sưng, khập khiễng. Con non sưng khớp trong tuần đầu cần được thú y khám, không tự xoa bóp hay chích thuốc.