Chu kỳ động dục của bò, trâu, heo và dê thường khoảng 21 ngày; của cừu ngắn hơn, thường khoảng 17 ngày; còn thỏ không có chu kỳ đều mà rụng trứng khi được giao phối. Thời gian lên giống mỗi kỳ khác nhau nhiều: bò thường chỉ khoảng nửa ngày, trâu thường không quá một ngày, heo thường hai đến ba ngày, dê và cừu khoảng một đến hai ngày.
Các con số này là mức thường gặp, không phải hằng số. Mỗi con, mỗi giống, mỗi mùa có độ lệch riêng, nên người nuôi dùng chúng như khung để dự đoán và kiểm tra, rồi điều chỉnh theo sổ ghi của chính đàn mình. Bài này đặt sáu loài cạnh nhau, giải thích các pha trong một chu kỳ và cách đọc những chu kỳ dài ngắn bất thường.
Chu kỳ động dục là gì và gồm những pha nào
Chu kỳ động dục là quãng thời gian tính từ đầu một kỳ lên giống tới đầu kỳ lên giống kế tiếp, khi con cái chưa có thai. Trong quãng đó buồng trứng làm một vòng: một nang trứng lớn dần rồi rụng, chỗ nang vừa rụng biến thành thể vàng tiết chất giữ cho tử cung sẵn sàng đón thai. Nếu không có thai, thể vàng thoái hoá, nang mới lớn lên, con vật lại lên giống.
Người ta thường chia một chu kỳ thành bốn pha. Pha trước động dục: nang trứng lớn nhanh, con vật bắt đầu bồn chồn, âm hộ sưng. Pha động dục: con cái chịu cho đực phối, đây là đoạn người nuôi cần bắt được. Pha sau động dục: trứng rụng, thể vàng hình thành, biểu hiện bên ngoài lặng dần. Pha nghỉ: dài nhất chu kỳ, thể vàng hoạt động, con vật không có dấu hiệu gì.
Vì pha nghỉ chiếm phần lớn thời gian, nhìn bên ngoài con vật bình thường gần như suốt chu kỳ, chỉ "bật" lên trong vài giờ hoặc vài ngày. Đó là lý do người nuôi cần biết độ dài chu kỳ: biết kỳ trước rơi vào ngày nào thì đoán được kỳ sau, và chỉ cần theo dõi dày trong một cửa sổ ngắn thay vì canh suốt tháng.
Bảng so sánh chu kỳ và thời gian lên giống của sáu loài
Bảng ghi mức thường gặp ở vật nuôi trong điều kiện chăn nuôi nông hộ Việt Nam. Số liệu từng con có thể lệch ra ngoài khoảng này mà vẫn bình thường; khi nghi ngờ, hỏi cán bộ thú y địa phương.
| Loài | Chu kỳ thường khoảng | Lên giống (chịu đực) thường kéo dài | Đặc điểm cần nhớ |
|---|---|---|---|
| Bò | 21 ngày (18–24) | Khoảng 12–18 giờ, bò vàng và bò lai Zebu thường ngắn hơn | Dấu hiệu chắc nhất: đứng yên cho con khác nhảy; hay lên giống ban đêm |
| Trâu | Khoảng 21 ngày, dao động rộng hơn bò | Thường không quá một ngày, có con chỉ vài giờ | Biểu hiện kín, lên giống ngầm nhiều; nhiều nơi có tính mùa |
| Heo | 21 ngày (18–24) | Cả kỳ khoảng 2–3 ngày, đoạn đứng yên khoảng 1–2 ngày | Thử bằng ấn lưng, có heo đực rõ hơn; lên giống lại khoảng 4–7 ngày sau cai sữa |
| Dê | Khoảng 21 ngày (thường 18–22) | Khoảng 1–2 ngày | Kêu, vẫy đuôi liên tục; mùi dê đực kích thích lên giống |
| Cừu | Khoảng 17 ngày (thường 14–19) | Khoảng 1–1,5 ngày | Biểu hiện kín hơn dê, gần như chỉ lộ khi có cừu đực |
| Thỏ | Không có chu kỳ đều | Có những đợt chịu đực, đọc qua màu âm hộ và dáng nằm | Rụng trứng do kích thích khi giao phối |
Nhìn bảng sẽ thấy một điểm chung: với bò, trâu, heo, dê, mốc "khoảng ba tuần" gần như dùng được cho cả bốn loài. Đây là con số dễ nhớ nhất mà hộ nuôi nhiều loài nên thuộc. Với cừu thì trừ bớt vài ngày; với thỏ thì bỏ hẳn cách tính theo chu kỳ.
Biết chu kỳ để làm gì: ba việc người nuôi dùng hằng ngày
Dự đoán kỳ lên giống kế tiếp. Lấy ngày bắt đầu kỳ vừa thấy, cộng độ dài chu kỳ của loài, bạn có một cửa sổ khoảng năm sáu ngày để theo dõi dày. Với bò là khoảng ngày 18 tới ngày 24, với cừu là khoảng ngày 14 tới ngày 19. Ngoài cửa sổ này chỉ cần nhìn qua mỗi ngày.
Đoán con vật đã phối có đậu hay chưa. Con cái đã phối mà tới cửa sổ kỳ sau vẫn lặng yên là dấu hiệu tốt, dù chưa đủ để khẳng định có thai. Ngược lại, lên giống trở lại đúng cửa sổ thường là chưa đậu. Khẳng định có thai thì cần thú y khám, phần đó thuộc danh mục mang thai của trang.
Phát hiện bất thường sớm. Chu kỳ ngắn hẳn hoặc dài hẳn so với mức thường gặp là tín hiệu cần chú ý. Không có sổ thì những bất thường này trôi qua mà không ai biết, tới khi con vật "mãi không chửa" mới đi tìm nguyên nhân thì đã mất nhiều tháng.
Lên lịch làm việc với dẫn tinh viên, chủ đực giống. Biết trước con nào sắp tới kỳ, bạn báo trước cho người phối, tránh cảnh bò đang đứng yên mà người phối đi vắng hoặc đực giống của làng đang ở xa.
Chu kỳ dài, ngắn bất thường nên đọc thế nào
Khi sổ ghi cho thấy hai lần lên giống liên tiếp cách nhau khác thường, có mấy khả năng hay gặp. Khoảng cách gấp đôi chu kỳ, ví dụ con bò lên giống ngày 3 rồi tới khoảng ngày 45 mới thấy lại, thường không phải bò bỏ một kỳ mà là người nuôi bỏ lỡ kỳ ở giữa. Đây là trường hợp phổ biến nhất ở hộ nhỏ, và cách sửa là quan sát nhiều lần hơn trong ngày, không phải chữa cho bò.
Khoảng cách ngắn bất thường, chỉ vài ngày tới hơn một tuần, có thể do lần trước ghi nhầm (thấy con khác nhảy lên mà tưởng con đó lên giống), hoặc do rối loạn buồng trứng. Con vật lên giống dồn dập, kêu rống, nhảy lên con khác gần như liên tục nhiều ngày là dấu hiệu nên mời thú y khám, không phối trong tình trạng đó.
Khoảng cách dài hơn chu kỳ một chút nhưng không tới gấp đôi, ví dụ con dê lên giống lại sau khoảng 30 đến 35 ngày kể từ lần phối, có thể liên quan tới việc phôi đã hình thành rồi mất sớm. Người nuôi không phân biệt được bằng mắt; ghi đúng ngày là việc của bạn, còn kết luận thuộc về thú y. Những trường hợp như vậy lặp lại trên nhiều con trong đàn thì càng nên báo sớm, vì có thể liên quan tới bệnh lây trong đàn.
Mùa vụ và khí hậu ảnh hưởng tới chu kỳ ra sao
Bò và heo ở Việt Nam lên giống quanh năm, không có mùa sinh sản rõ. Tuy vậy nắng nóng kéo dài làm biểu hiện yếu và đoạn chịu đực ngắn lại, nên mùa nóng thường là mùa người nuôi "thấy ít bò lên giống" hơn dù bò vẫn có chu kỳ. Ở dê và cừu, giống gốc ôn đới chịu ảnh hưởng của độ dài ngày, thường lên giống tập trung vào mùa ngày ngắn. Ở vùng nhiệt đới như nước ta, chênh lệch ngày đêm ít hơn nên dê, cừu lên giống được quanh năm, dù nhiều đàn vẫn có tháng lên giống dày, tháng thưa.
Trâu là loài người nuôi hay nhận thấy tính mùa rõ nhất. Nhiều vùng ghi nhận trâu lên giống tập trung hơn vào những tháng mát cuối năm và thưa hẳn giữa mùa nắng nóng, khi trâu thiếu chỗ đầm nước. Ở vùng khô hạn như phía nam tỉnh Khánh Hòa hiện nay (vùng Ninh Thuận cũ), nơi nuôi nhiều dê cừu, thời điểm cỏ dồi dào sau mưa thường kéo theo nhiều con lên giống hơn.
Ở heo và bò nuôi chuồng kín, ánh sáng và mùa ít tác động hơn so với nhiệt độ chuồng. Một dãy chuồng mái tôn thấp, không quạt, trong tháng nắng gắt có thể làm cả nhóm nái lên giống mờ nhạt, trong khi dãy chuồng mái cao, thoáng bên cạnh vẫn bình thường. So sánh hai dãy trong sổ là cách nhanh nhất để biết vấn đề nằm ở chuồng hay ở con.
Ý nghĩa thực tế: mùa nóng cần quan sát kỹ hơn, che mát và cho uống đủ nước; mùa có cỏ tốt là lúc thể trạng con cái lên, chu kỳ đều hơn. Nếu bạn muốn con non sinh ra vào mùa thuận lợi, hãy tính ngược từ thời gian mang thai của loài, phần này có trong danh mục mang thai.
Thỏ: ngoại lệ không theo chu kỳ
Khác với năm loài kia, thỏ cái không rụng trứng theo lịch. Trứng chín sẵn trong buồng trứng theo từng đợt, và chỉ rụng sau khi thỏ được giao phối; hành động phối kích thích rụng trứng vài giờ sau đó. Vì vậy với thỏ không có chuyện "cộng 21 ngày để chờ kỳ sau". Thỏ có những đợt dễ chịu đực xen kẽ với những đợt không chịu, và người nuôi đọc trạng thái này qua màu sắc, độ sưng của âm hộ và dáng nằm khi được vuốt lưng.
Điều này dẫn tới hai hệ quả mà người mới nuôi thỏ hay bất ngờ. Thứ nhất, thỏ cái có thể chịu đực ngay sau khi đẻ, nên nuôi chung đực cái là đàn sinh dày quá sức, thỏ mẹ kiệt nhanh. Thứ hai, thỏ có thể "chửa giả" sau một lần bị kích thích mà không đậu: thỏ nhổ lông làm ổ dù không có thai, kéo dài khoảng hơn hai tuần rồi tự hết. Chi tiết cách nhận biết thỏ cái chịu đực có ở bài riêng về thỏ trong danh mục này.
Lập lịch chu kỳ cho đàn nhiều loài trong một cuốn sổ
Nhiều hộ nuôi cùng lúc vài con bò, một hai nái, chục con dê. Một cuốn sổ chung, ghi theo cách đơn giản dưới đây, đủ để không bỏ lỡ kỳ nào:
- Mỗi con cái một dòng hoặc một trang, ghi loài, số tai hoặc tên, ngày đẻ gần nhất.
- Mỗi lần thấy lên giống, ghi ngày, giờ, dấu hiệu, có phối hay không, phối với đực nào hoặc tinh gì.
- Ngay khi ghi xong, cộng độ dài chu kỳ của loài và viết mốc theo dõi kỳ sau vào cột bên cạnh.
- Mỗi sáng mở sổ xem con nào đang trong cửa sổ theo dõi, đánh dấu để quan sát kỹ hơn trong ngày.
- Hết cửa sổ mà không thấy lên giống ở con đã phối, ghi chú "chưa thấy lại" và hẹn thú y khám thai khi tới thời điểm phù hợp.
- Con nào chu kỳ bất thường hai lần liên tiếp, gạch chân để hỏi thú y lần tới.
Sổ giấy treo ở chuồng hay ghi chú trên điện thoại đều được, miễn là ghi ngay khi thấy và ai trong nhà cũng biết chỗ ghi. Sau một năm, cuốn sổ cho bạn chu kỳ thật của từng con, chính xác hơn mọi con số trung bình trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Chu kỳ động dục của bò là bao nhiêu ngày?
Chu kỳ của bò thường khoảng 21 ngày, dao động từ 18 đến 24 ngày. Đoạn chịu đực mỗi kỳ thường khoảng 12 đến 18 giờ. Bò không đậu thai thường lên giống lại trong khoảng đó tính từ kỳ trước.
Chu kỳ động dục của dê và cừu khác nhau thế nào?
Dê thường có chu kỳ khoảng 21 ngày, lên giống khoảng một đến hai ngày, biểu hiện rõ như kêu và vẫy đuôi. Cừu có chu kỳ ngắn hơn, thường khoảng 17 ngày, biểu hiện kín hơn và hay chỉ lộ ra khi có cừu đực trong đàn.
Vì sao thỏ không có chu kỳ động dục?
Thỏ thuộc nhóm rụng trứng do kích thích: trứng chỉ rụng sau khi thỏ cái được giao phối. Thỏ có các đợt dễ chịu đực xen kẽ đợt không chịu, người nuôi đọc qua màu âm hộ và dáng nằm thay vì đếm ngày.
Con vật lên giống cách nhau khoảng 42 ngày có bất thường không?
Thường là bạn đã bỏ lỡ một kỳ ở giữa chứ không phải con vật bỏ kỳ. Khoảng cách gần gấp đôi chu kỳ là dấu hiệu nên tăng số lần quan sát mỗi ngày, nhất là sáng sớm và chập tối.
Nắng nóng có làm vật nuôi ngừng lên giống không?
Nắng nóng thường làm biểu hiện lên giống yếu đi và ngắn lại, nhiều con vẫn có chu kỳ nhưng người nuôi khó thấy. Nóng kéo dài kèm thiếu ăn có thể làm chu kỳ chậm lại. Che mát, đủ nước, quan sát lúc trời mát giúp phát hiện tốt hơn.
Có cách nào làm cả đàn lên giống cùng lúc không?
Có những biện pháp đồng pha động dục do thú y thực hiện, thường dùng ở trại lớn kèm thụ tinh nhân tạo. Người nuôi không tự áp dụng; nếu quan tâm, hãy hỏi cán bộ thú y về điều kiện, rủi ro và việc có hợp với đàn nhỏ của bạn không.