Dê sắp đẻ và đỡ đẻ cho dê: dấu hiệu, ngôi thai, dê đẻ đôi và khi nào gọi thú y

Dê sắp đẻ thường có bầu vú căng bóng, hai hõm cạnh gốc đuôi lõm sâu và mềm, âm hộ sưng, rồi trong vài giờ cuối dê tách đàn, cào nền, kêu nhiều, nằm xuống đứng lên và ngoái nhìn hông. Phần lớn dê đẻ thuận mà không cần giúp, kể cả dê đẻ lứa đầu; người nuôi chỉ cần chuẩn bị ô đẻ sạch, ghi giờ dê bắt đầu rặn, lau sạch nhớt cho dê con thở và theo dõi xem còn con nào bên trong không, vì dê đẻ đôi rất thường gặp.

Bài này viết cho hộ nuôi dê thịt hoặc dê sữa quy mô nhỏ, áp dụng được phần lớn cho cừu. Thời gian mang thai của dê thường khoảng năm tháng, dao động theo giống; bạn hỏi thêm cán bộ thú y về giống mình nuôi. Những thủ thuật như đưa tay vào chỉnh ngôi thai thuộc người có chuyên môn và chỉ được nhắc để bạn biết lúc nào phải gọi.

Dấu hiệu dê sắp đẻ theo mốc thời gian

Các mốc dưới đây là khoảng thường gặp. Dê đẻ lứa đầu thường báo trước sớm hơn ở bầu vú, dê già có khi lặng lẽ hơn.

Cách sờ dây chằng ở dê dễ hơn bò: bạn đặt ngón cái và ngón trỏ hai bên gốc đuôi, ngay trên xương ngồi, bình thường sờ thấy hai sợi dây chắc như cây bút chì. Khi chúng mềm tới mức gần như không còn sờ thấy, nhiều con đẻ trong khoảng một ngày. Sờ mỗi ngày vào cùng giờ để so sánh. Ở dê quá béo, lớp mỡ quanh gốc đuôi làm việc sờ khó hơn; bạn nên tập sờ từ khi dê mới chửa tháng thứ ba thứ tư để tay quen với cảm giác dây chằng lúc còn chắc, tới cuối kỳ mới phân biệt được lúc nó mềm đi.

Ô đẻ cho dê trên sàn hay dưới nền

Ở nhiều vùng như Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ hay trung du miền núi phía Bắc, dê được nuôi trên sàn gỗ hoặc sàn tre cao để phân lọt xuống. Sàn thoáng là tốt cho dê lớn nhưng với dê con mới đẻ thì khe sàn có thể kẹt chân, gió lùa từ dưới lên làm dê con lạnh. Vì vậy ô đẻ trên sàn nên được lót kín bằng tấm ván, bao tải sạch hoặc lớp cỏ khô dày, chặn khe hở ở các góc.

Ô đẻ nên tách riêng khỏi đàn, rộng đủ để dê mẹ xoay trở và nằm duỗi thoải mái, có vách chắn gió nhưng vẫn thông thoáng phía trên. Dê là loài ghét ẩm; ô đẻ ẩm ướt làm dê mẹ khó chịu và dê con dễ mắc bệnh đường ruột, viêm phổi. Thay lớp lót khi ướt. Cỏ khô, rơm sạch hay mùn cưa khô đều dùng được, miễn không mốc, không bụi; tránh dùng cỏ tươi làm lớp lót vì nhanh ẩm và lên men.

Dê cũng là loài có tính bầy đàn. Ô đẻ cách biệt hoàn toàn khiến một số con hoảng loạn, kêu liên tục. Cách hay là để ô đẻ cạnh chuồng chính, có vách song cho dê mẹ nhìn thấy đàn. Nếu nuôi chăn thả, những ngày cuối nên giữ dê ở nhà, không thả đi xa, tránh tình huống dê đẻ ngoài đồi, dê con bị bỏ lại hay bị chó hoang tấn công.

Một ca dê đẻ thuận diễn ra thế nào

Giai đoạn chuẩn bị kéo dài vài giờ. Dê bồn chồn, cào nền, nằm xuống đứng lên, có con kêu nhiều. Đây là lúc cổ tử cung mở dần. Đừng can thiệp, chỉ quan sát từ xa và ghi giờ.

Bọc nước ối xuất hiện rồi vỡ. Bạn sẽ thấy một bọc chứa dịch lộ ra ở âm hộ. Sau đó dê rặn mạnh hơn và dê con bắt đầu đi ra.

Ngôi thuận là hai chân trước, lòng bàn chân úp xuống, mõm nằm trên hai chân. Giống như bò, đây là kiểu ra thuận lợi nhất. Từ khi thấy chân tới khi dê con ra hết thường không quá lâu ở dê khoẻ.

Dê con ra đuôi trước với hai chân sau cũng gặp, nhất là con thứ hai. Lòng bàn chân ngửa lên trời là dấu hiệu của ngôi này. Nhiều ca vẫn ra được, nhưng dê con dễ ngộp vì dây rốn bị kẹp sớm, nên bạn cần sẵn sàng lau mũi miệng ngay khi con ra.

Con thứ hai, thứ ba thường ra sau con đầu một khoảng ngắn. Dê đẻ đôi, đẻ ba rất thường gặp. Đừng vội nghĩ dê đã đẻ xong khi thấy một con; quan sát bụng dê mẹ, xem dê có tiếp tục rặn không. Trong lúc chờ, lau và đặt con đầu vào chỗ khô ấm để dê mẹ không vô tình giẫm lên khi đứng dậy rặn con sau.

Nhau thai ra sau cùng. Thường trong vài giờ sau con cuối cùng. Thu nhau bằng găng tay, không để dê mẹ hoặc chó mèo ăn. Nếu sau khoảng nửa ngày nhau chưa ra, hoặc chỉ ra một phần rồi dừng, đó là chuyện cần thú y xem.

Việc cần làm với dê con vừa ra

Phần lớn dê mẹ tự liếm con rất kỹ. Bạn chỉ can thiệp những chỗ dê mẹ chưa làm kịp, nhất là khi đẻ đôi và dê mẹ đang bận với con thứ hai:

1. Xé màng ối nếu dê con còn bị bọc mặt, gạt nhớt ở mũi và miệng bằng ngón tay sạch hoặc khăn khô.
2. Nếu dê con chưa thở, dùng cọng cỏ khô sạch ngoáy nhẹ vào lỗ mũi, lau mạnh dọc ngực; giữ dê con đầu hơi thấp vài giây cho dịch chảy ra, không vung mạnh.
3. Đặt dê con trước mũi dê mẹ để mẹ liếm và nhận mùi. Đây là bước giúp mẹ nhận con, quan trọng hơn việc bạn lau khô thật sạch.
4. Kiểm rốn: thường tự đứt. Nhúng hoặc xịt rốn bằng dung dịch sát trùng theo hướng dẫn của thú y.
5. Ghi giờ, số thứ tự, đực hay cái, khoẻ hay yếu của từng con vào sổ.
6. Quan sát xem dê con đứng dậy và tìm vú trong khoảng thời gian hợp lý. Việc bú sữa đầu, mẹ không nhận con hay thiếu sữa thuộc khâu chăm mẹ và con sơ sinh, có bài riêng ở danh mục đó.

Khi nào gọi bác sĩ thú y

Gọi ngay khi gặp một trong các tình huống dưới đây. Ngưỡng thời gian là mức thận trọng thường được khuyên, cán bộ thú y nơi bạn ở có thể chỉ dẫn khác:

• Dê rặn mạnh đã khoảng nửa giờ mà không thấy chân hay mõm dê con, hoặc đã thấy mà không tiến thêm.
• Chỉ thấy đầu mà không thấy chân, chỉ thấy một chân, thấy đuôi, hoặc thấy nhiều chân lẫn lộn của hai con cùng chen ra.
• Bọc ối vỡ đã lâu mà dê không rặn tiếp, nằm mệt, thở dốc.
• Dê đã quá ngày dự kiến khá lâu, có dịch nâu hôi chảy ra, hoặc dê bỏ ăn, đi loạng choạng, nằm không dậy được trong những ngày cuối.
• Chảy máu tươi nhiều sau đẻ, hoặc có khối đỏ lòi ra khỏi âm hộ.
• Nhau không ra sau khoảng nửa ngày.

Hai dê con chen nhau ở cửa đường sinh là tình huống đặc biệt ở loài hay đẻ đôi: mỗi chân thuộc một con, kéo nhầm chân có thể làm kẹt cả hai. Gỡ rối tình huống này đòi hỏi tay có kinh nghiệm và găng sản khoa. Người nuôi không tự đưa tay vào đường sinh dục dê, vì đường sinh của dê hẹp, rất dễ tổn thương và nhiễm trùng.

Khi cả đàn dê đẻ rộ trong vài tuần

Hộ nuôi dê thường thả dê đực chung đàn trong một khoảng thời gian, nên nhiều dê cái đậu thai gần nhau và đẻ dồn trong vài tuần. Mùa đẻ rộ là lúc người nuôi dễ quá tải nhất: đêm nào cũng có con chuyển dạ, ô đẻ không đủ, dê con của con này bị dê mẹ con khác húc, hai dê mẹ giành nhau một dê con.

Cách đỡ mệt là chuẩn bị từ trước. Đếm số dê cái có khả năng đẻ trong đợt, dựng thêm ô đẻ tạm bằng tấm chắn di động, soạn dư khăn lau và lớp lót. Đánh dấu từng dê mẹ bằng vòng cổ màu hoặc sơn chăn nuôi trên lưng, và ghi cùng dấu đó cho dê con ngay khi ra, để không nhầm con của ai, nhất là khi hai con đẻ cùng đêm.

Nếu trong đàn có con đẻ khó lứa trước, con quá gầy hay quá béo, hãy ưu tiên dành ô đẻ riêng và theo dõi sát chúng. Kinh nghiệm của nhiều hộ là ghi một danh sách ngắn những con cần để mắt, dán trong chuồng, để người trực đêm nào cũng biết phải nhìn ai trước.

An toàn cho người khi đỡ đẻ dê, cừu

Nước ối, nhau thai và dê con chết của dê, cừu có thể chứa một số mầm bệnh lây sang người, trong đó có những bệnh gây sảy thai ở cả vật nuôi lẫn người. Vì vậy nhiều nước khuyến cáo phụ nữ đang mang thai không tham gia đỡ đẻ, không xử lý nhau thai và dê cừu con chết, và không vào khu chuồng đẻ trong mùa đẻ. Đây là lời khuyên thận trọng mà các hộ nuôi dê ở Việt Nam cũng nên áp dụng.

Người đỡ đẻ đeo găng, mặc áo riêng khi vào chuồng, rửa tay bằng xà phòng sau khi xong việc, không ăn uống hay hút thuốc trong lúc đang làm. Nhau thai và dê con chết thu gom vào bao, chôn sâu, rắc vôi, không để chó tha. Khi trong đàn có nhiều dê sảy thai, đẻ non hoặc đẻ con chết, hãy báo cán bộ thú y để lấy mẫu, đừng tự xử lý rồi cho qua.

Đối với dê, nguy cơ trực tiếp từ dê mẹ thường thấp hơn bò mẹ, nhưng dê đực trong mùa phối có thể húc mạnh. Ô đẻ nên cách xa ô dê đực, và người không nên vào ô đẻ khi có dê đực đang thả tự do trong khu vực.

Câu hỏi thường gặp

Dê mang thai bao lâu thì đẻ?

Thường khoảng năm tháng, tức quanh 150 ngày, dao động vài ngày theo giống và số con trong bụng. Bạn tính từ ngày phối ghi trong sổ và hỏi thêm cán bộ thú y về giống dê mình đang nuôi.

Làm sao biết dê đã đẻ hết con chưa?

Dê mẹ thôi rặn, quay lại liếm con, nằm nghỉ, và nhau bắt đầu ra. Nếu dê vẫn rặn, bồn chồn sau con đầu, rất có thể còn con thứ hai. Nghi ngờ mà quá lâu không ra, hãy gọi thú y.

Dê đẻ ban đêm có cần thức canh không?

Nếu đã thấy dây chằng gốc đuôi mềm hẳn và bầu vú căng bóng, nên kiểm vài lần trong đêm. Dê đẻ thuận không cần người, nhưng dê con đầu có thể bị ngộp trong màng ối nếu dê mẹ bận đẻ con thứ hai.

Dê con ra không thở phải làm sao?

Xé màng, gạt nhớt mũi miệng, ngoáy nhẹ lỗ mũi bằng cọng cỏ khô sạch, lau mạnh dọc ngực, giữ đầu hơi thấp vài giây. Không vung hay quăng dê con. Nếu không cải thiện sau vài phút, gọi thú y.

Đỡ đẻ cho cừu có giống dê không?

Phần lớn giống nhau: dấu hiệu, ngôi thai, chuyện đẻ đôi và cách lau con. Cừu có lông dày nên vùng mông và bầu vú khó quan sát hơn; một số hộ cắt bớt lông vùng này trước ngày đẻ để dễ nhìn và sạch hơn.

Có nên vắt sữa dê trước khi đẻ để giảm căng vú không?

Không nên tự ý vắt, vì sữa đầu là nguồn kháng thể cho dê con. Nếu bầu vú căng đỏ, nóng, cứng bất thường hoặc dê đau khi chạm, đó có thể là viêm vú, cần thú y khám.