Heo nái sốt, bỏ ăn, nằm sấp che vú không cho con bú trong khoảng ba ngày đầu sau đẻ là biểu hiện của hội chứng mất sữa sau đẻ, trước đây hay được gọi là hội chứng MMA (viêm vú, viêm tử cung, mất sữa). Dấu hiệu sớm và dễ thấy nhất thường không nằm ở nái mà ở đàn heo con: kêu nhiều, bú liên tục, chạy quanh mẹ, bụng lép, ngày càng gầy.
Gặp các dấu hiệu này, người nuôi nên báo bác sĩ thú y sớm, vì heo con sơ sinh chỉ chịu đói được rất ngắn trước khi yếu dần, bị nái đè hoặc chết. Bài dưới đây giúp bạn nhận ra hội chứng từ những giờ đầu, biết phải đo gì, làm gì cho cả nái lẫn đàn con trong lúc chờ thú y, và phòng từ tuần cuối kỳ chửa.
Hội chứng mất sữa sau đẻ là gì
Hội chứng mất sữa sau đẻ không phải một bệnh duy nhất mà là một nhóm vấn đề thường đi cùng nhau ở nái mới đẻ: bầu vú bị viêm, tử cung bị viêm, và lượng sữa tụt mạnh. Ngày nay giới thú y hay gọi chung là rối loạn tiết sữa sau đẻ, vì không phải nái nào cũng có đủ cả viêm vú lẫn viêm tử cung, nhưng hậu quả chung luôn là heo con thiếu sữa.
Nguyên nhân thường là sự cộng dồn của nhiều yếu tố: vi khuẩn từ nền chuồng bẩn xâm nhập vào bầu vú và đường sinh dục, ca đẻ kéo dài hoặc bị can thiệp, nái quá béo, nái táo bón và uống thiếu nước trong những ngày cuối, chuồng nóng làm nái stress. Độc tố của vi khuẩn khi vào máu còn ức chế các hormone kích thích tiết sữa, nên ngay cả những núm vú không viêm cũng ít sữa đi.
Vì có nhiều nguyên nhân chồng lên nhau, hội chứng này không xử lý được bằng một mẹo hay một loại thuốc mua sẵn. Phần thuốc và chẩn đoán thuộc về thú y; phần của người nuôi là phát hiện sớm, cứu đàn heo con và sửa những điều kiện chuồng trại đã tạo ra vấn đề.
Nái lứa đầu và nái già là hai nhóm hay gặp hơn. Nái lứa đầu chưa quen chuồng đẻ chật, dễ hoảng, đau vú khi heo con răng nanh sắc cắn vào, nên hay nằm sấp không cho bú dù sữa vẫn có. Nái già thì bầu vú từng viêm ở các lứa trước, có những núm đã hỏng, sức đề kháng giảm. Biết nái thuộc nhóm nào giúp bạn trông chừng đúng con, thay vì để ý đều cả dãy chuồng.
Dấu hiệu ở đàn heo con: báo động sớm nhất
Kêu nhiều và kéo dài. Heo con bú đủ thường bú xong thì ngủ dồn một đống dưới đèn sưởi. Heo con thiếu sữa thì kêu ré liên tục, chạy quanh đầu vú, cắn nhau giành vú.
Bú mà không no. Bạn thấy heo con ngậm vú, giật đầu, chuyển vú liên tục. Một cữ bú bình thường có lúc cả ổ im lặng mút đều; khi nái mất sữa, khoảnh khắc im lặng đó ngắn hẳn hoặc không có.
Bụng lép, hông hóp, lông dựng. Sau một ngày thiếu sữa, heo con trông gầy đi rõ, xương sống nhô, có con bắt đầu run và nằm tách khỏi đàn.
Nằm sát mẹ hơn bình thường. Heo con đói tìm hơi ấm và tìm vú, nằm sát bụng mẹ thay vì nằm trong ô úm, nên nguy cơ bị mẹ đè tăng lên.
Tiêu chảy, chết rải rác. Heo con đói và yếu dễ tiêu chảy, nhiễm lạnh. Thấy chết rải rác trong ổ ở ngày thứ hai, thứ ba thì phải nghĩ tới chuyện sữa trước tiên, trước cả khi nghĩ tới bệnh của heo con.
Dấu hiệu ở heo nái và cách kiểm tra
Sau khi thấy đàn con có dấu hiệu, kiểm tra nái theo các điểm dưới đây. Thân nhiệt đo bằng nhiệt kế thú y đặt hậu môn khoảng một phút; nái mới đẻ thường có thân nhiệt cao hơn lúc bình thường một chút, nên hỏi thú y mức nào cần báo.
| Điểm kiểm tra | Bình thường sau đẻ | Gợi ý có vấn đề |
|---|---|---|
| Ăn | Ăn lại dần từ ngày đầu, tăng dần lượng | Bỏ ăn hoặc chỉ ăn vài miếng, uống ít |
| Tư thế nằm | Nằm nghiêng phơi hai hàng vú cho con bú | Nằm sấp đè lên vú, không chịu cho bú |
| Bầu vú | Căng đều, mềm khi heo con bú xong | Một hay nhiều vú nóng, đỏ, cứng, nái đau khi chạm |
| Sữa | Vắt nhẹ núm có sữa trắng | Không có sữa, sữa loãng, vón cục |
| Dịch âm hộ | Ít dịch nhầy, giảm dần | Dịch trắng đục, vàng, có mùi hôi, nhiều |
| Phân | Đi phân đều | Táo bón, phân khô cứng dạng viên |
| Thân nhiệt | Hơi cao trong ngày đầu, rồi giảm | Sốt cao hơn mức thú y dặn, hoặc tụt thấp kèm lả |
Ghi lại kết quả đo và quan sát theo từng buổi. Nên đo vào cùng một khung giờ mỗi ngày, lúc nái đang nằm nghỉ chứ không phải ngay sau khi bị lùa hay vừa ăn xong, vì vận động và trời nóng đều làm thân nhiệt tạm tăng, dễ đọc sai. Thú y sẽ dựa vào diễn tiến chứ không chỉ một lần đo để quyết định xử lý. Đeo găng khi sờ vào dịch âm hộ, rửa tay trước khi chạm vào heo con.
Làm gì trong lúc chờ thú y
Song song với việc gọi thú y, ưu tiên số một là cứu đàn heo con. Nái thường hồi phục được nếu xử lý kịp, còn heo con thì không chờ được lâu, nhất là những con nhỏ nhất ổ vốn đã yếu sẵn từ lúc sinh:
- Báo thú y, kể rõ nái lứa mấy, đẻ hôm nào, ca đẻ có kéo dài hay bị can thiệp không, nái có ăn, có sốt, bầu vú ra sao.
- Kiểm tra núm uống nước của nái: nước có chảy đủ mạnh không, nước có sạch không. Nái sốt mà thiếu nước thì sữa càng tụt.
- Giữ ô úm thật ấm, khô; dồn heo con vào đó giữa các cữ bú để giảm bị mẹ đè và giữ năng lượng.
- Hỏi thú y hoặc cán bộ kỹ thuật về việc ghép bớt heo con sang nái khác đẻ cùng thời điểm, nếu trại có.
- Nếu không ghép được, hỏi cách cho heo con bú sữa thay thế tạm thời bằng loại sữa dành cho heo con, theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
- Giữ chuồng yên tĩnh, mát, thay chất độn bẩn, rửa sạch khu vực sau mông nái.
- Không tự tiêm kháng sinh, thuốc hạ sốt hay thuốc kích sữa mua ở cửa hàng; chọn thuốc, liều và thời gian ngừng thuốc là việc của thú y.
Sau khi thú y xử lý, tiếp tục theo dõi đàn heo con: tiếng kêu giảm, bụng tròn lại, ngủ dồn đống dưới đèn sưởi là dấu hiệu sữa đã về.
Vì sao không nên tự chữa
Ở nhiều vùng chăn nuôi, cửa hàng thuốc thú y bán sẵn các bộ thuốc gọi là "trị mất sữa" hay "hậu sản" cho heo nái. Tự tiêm theo kiểu này có ba vấn đề. Thứ nhất, hội chứng có nhiều nguyên nhân, mỗi nái một khác, nên một bộ thuốc chung có thể không trúng vấn đề. Thứ hai, liều sai và thời gian dùng sai làm vi khuẩn quen thuốc, những lứa sau và những nái khác trong trại sẽ khó chữa hơn.
Thứ ba, thịt và sữa của vật nuôi đã dùng thuốc có thời gian ngừng sử dụng bắt buộc; người tự dùng thuốc không theo dõi được điều này, dễ dẫn tới bán heo loại thải còn tồn dư thuốc. Luật Chăn nuôi 2018 và Luật Thú y 2015 đều có quy định về sử dụng thuốc thú y; bạn nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi thú y địa phương nếu cần biết rõ.
Một thói quen cũng nên bỏ là vắt bỏ sữa ở núm bị viêm ra nền chuồng chung. Sữa viêm chứa nhiều vi khuẩn, vương ra nền là lây sang heo con và các núm khác. Có cần vắt hay không, vắt thế nào, để thú y dặn.
Phòng mất sữa từ tuần cuối kỳ chửa
Những trại ít bị hội chứng này thường không có bí quyết gì riêng, mà làm tốt mấy việc cơ bản quanh lúc đẻ:
- Chuyển nái vào chuồng đẻ sạch, đã rửa, sát trùng và để khô vài ngày trước ngày dự kiến đẻ.
- Giữ nái ở thể trạng vừa phải; không cho ăn quá nhiều trong kỳ chửa cuối, theo hướng dẫn kỹ thuật về lượng ăn từng giai đoạn.
- Chống táo bón: đủ nước sạch, núm uống chảy mạnh, khẩu phần có chất xơ theo hướng dẫn.
- Giảm lượng ăn hợp lý trong ngày đẻ rồi tăng dần sau đẻ, không cho nái ăn ồ ạt ngay ngày đầu.
- Chuồng mát, thông thoáng; sưởi riêng cho heo con trong ô úm, không sưởi nóng cả chỗ nái nằm.
- Đỡ đẻ sạch, hạn chế thò tay vào đường sinh dục, có người trực để phát hiện sớm ca đẻ kéo dài.
- Ghi sổ từng nái: nái nào từng mất sữa, lứa mấy, để trông chừng kỹ ở lứa sau và bàn với thú y nếu lặp lại.
Khi nhiều nái trong cùng một dãy chuồng mất sữa trong thời gian ngắn, đó là tín hiệu về điều kiện chung như nước, thức ăn, vệ sinh, nhiệt độ, chứ không phải chuyện riêng của từng nái.
Khi nào cân nhắc loại thải nái
Phần lớn nái bị hội chứng mất sữa một lần, được xử lý kịp, vẫn tiếp tục làm nái tốt ở các lứa sau. Tuy vậy có những tình huống người nuôi nên bàn với thú y về việc giữ hay loại: nái bị mất sữa lặp lại nhiều lứa dù đã cải thiện chuồng trại, nái có vú bị viêm để lại tổn thương làm mất nhiều núm, nái đã già, ổ đẻ ít con, hoặc nái từng đẻ khó, sa tử cung.
Quyết định này không chỉ là chuyện tiền. Một nái mất sữa lứa nào cũng kéo theo cả ổ heo con còi, chết rải rác, tốn công chăm sóc, và làm người nuôi mệt mỏi. Ngược lại, loại nái còn tốt chỉ vì một lần mất sữa do chuồng nóng là phí. Sổ ghi chép từng lứa chính là căn cứ để quyết định cho đúng, thay vì dựa vào ấn tượng của lứa gần nhất.
Khi đã quyết định loại một nái từng được dùng thuốc, nhớ tính đúng thời gian ngừng thuốc trước khi bán, và nói rõ với người mua về tình trạng của nái. Nái loại thải bán ra lò mổ còn tồn dư thuốc vừa gây hại cho người ăn, vừa có thể khiến chủ nuôi gặp rắc rối khi cơ quan chức năng kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Heo nái mất sữa thường xảy ra lúc nào?
Phần lớn các ca xuất hiện trong khoảng mười hai giờ tới ba ngày đầu sau đẻ. Vì vậy những ngày này cần quan sát đàn heo con và nái nhiều lần trong ngày, kể cả ban đêm.
Làm sao biết heo con có bú đủ sữa không?
Heo con bú đủ thường bụng tròn, lông mượt, bú xong ngủ dồn đống dưới đèn sưởi và im lặng giữa các cữ. Heo con thiếu sữa kêu nhiều, bú liên tục mà không yên, bụng lép, gầy đi rõ sau một ngày.
Nái sốt sau đẻ có phải lúc nào cũng là mất sữa không?
Không hẳn. Nái mới đẻ có thể hơi cao nhiệt trong ngày đầu mà vẫn ăn và cho con bú bình thường. Sốt kèm bỏ ăn, nằm sấp che vú, heo con đói mới là dấu hiệu của hội chứng mất sữa và cần báo thú y.
Có nên vắt sữa núm viêm ra nền chuồng không?
Không nên tự làm. Sữa từ núm viêm chứa nhiều vi khuẩn, vương ra nền chuồng dễ lây sang heo con và các núm khác. Việc có vắt hay không và vắt thế nào nên theo lời dặn của thú y sau khi khám.
Heo con của nái mất sữa nên xử lý ra sao?
Ưu tiên giữ ấm trong ô úm và bảo đảm có sữa: ghép bớt sang nái khác đẻ cùng thời điểm nếu có, hoặc cho bú sữa thay thế dành cho heo con theo hướng dẫn của người có chuyên môn. Heo con đói vài giờ đã bắt đầu yếu đi.
Nái đã mất sữa một lứa có bị lại ở lứa sau không?
Có thể, nhất là khi nguyên nhân từ chuồng trại hoặc thể trạng chưa được sửa. Ghi lại trong sổ, trông kỹ ở lứa sau, cải thiện vệ sinh, nước uống, chống táo bón; nếu vẫn lặp lại nhiều lứa thì bàn với thú y về việc giữ hay loại.