Bò đẻ khó khi bò đã rặn mạnh khoảng nửa giờ mà không thấy tiến triển, khi bọc ối hoặc chân bê đã lộ ra một đến hai giờ mà bê chưa ra, hoặc khi chỉ thấy một chân, thấy đuôi, thấy đầu mà không thấy chân. Gặp một trong các tình huống đó, việc đúng là gọi bác sĩ thú y hoặc dẫn tinh viên có kinh nghiệm sản khoa ngay, rồi giữ bò yên, sạch và an toàn trong lúc chờ.
Phần lớn ca đẻ của bò diễn ra bình thường mà không cần ai can thiệp. Nhưng khi một ca đã khó, mỗi giờ chậm trễ làm bê yếu đi và bò mẹ kiệt sức, còn mỗi lần kéo sai cách có thể làm rách đường sinh dục hoặc gãy chân bê. Bài này giúp bạn nhận ra mốc phải gọi người, chuẩn bị những gì cho thú y làm việc nhanh, và hiểu vì sao có những việc người nuôi tuyệt đối không nên tự làm.
Một ca đẻ bình thường của bò đi qua mấy giai đoạn
Muốn biết thế nào là khó, trước hết cần biết thế nào là bình thường. Ca đẻ của bò thường được chia ba giai đoạn. Giai đoạn một là mở cổ tử cung: bò bồn chồn, đứng lên nằm xuống, quay đầu nhìn hông, cong đuôi, có thể bỏ ăn. Giai đoạn này thường kéo dài vài giờ, ở bò tơ đẻ lứa đầu có khi gần nửa ngày, và nhìn từ ngoài chưa thấy gì rõ ngoài dịch nhầy.
Giai đoạn hai là đẩy thai: bò rặn thành từng cơn mạnh, bọc nước ối lộ ra ở âm hộ, vỡ, rồi hai chân trước của bê xuất hiện với mõm nằm trên hai chân. Ở bò rạ đã đẻ nhiều lứa, giai đoạn này thường xong trong khoảng nửa giờ tới một giờ; bò tơ lâu hơn, có thể tới hai giờ. Điều quan trọng không phải tổng thời gian mà là có tiến triển hay không: sau mỗi loạt rặn, chân bê ló ra thêm một chút là đang ổn.
Giai đoạn ba là ra nhau, thường trong vòng vài giờ tới nửa ngày sau khi bê ra. Nhau không ra sau khoảng mười hai giờ là sót nhau, được nói riêng trong một bài khác của danh mục này. Bài này tập trung vào giai đoạn hai, nơi phần lớn ca đẻ khó xảy ra và nơi quyết định của người nuôi ảnh hưởng nhiều nhất tới mạng sống của bê.
Mốc nhận biết bò đang đẻ khó
Các con số dưới đây là mốc tham khảo thường gặp trong sách hướng dẫn sản khoa thú y, không phải giới hạn tuyệt đối. Mỗi con bò, mỗi giống mỗi khác, nên hãy hỏi cán bộ thú y địa phương mốc họ muốn bạn dùng cho đàn của mình.
| Điều bạn thấy | Ý nghĩa thường gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Bò bồn chồn, rặn lác đác suốt nhiều giờ, không thấy bọc ối | Cổ tử cung mở chậm hoặc có vấn đề như xoắn tử cung | Gọi thú y khám, không đợi thêm |
| Bọc ối đã lộ hoặc đã vỡ, sau khoảng một giờ chưa thấy chân | Thai nằm sai tư thế hoặc quá to | Gọi thú y ngay |
| Rặn mạnh liên tục khoảng nửa giờ, chân bê không nhích thêm | Thai kẹt, thường do to hoặc lệch | Gọi thú y ngay |
| Chỉ thấy một chân, hoặc thấy đầu mà không thấy chân | Chân hoặc đầu bị gập lại bên trong | Gọi thú y, không kéo |
| Thấy hai chân mà gan bàn chân ngửa lên, không thấy mõm | Thường là ngôi ngược, ra chân sau trước | Gọi thú y ngay, ngôi này bê dễ ngạt |
| Chỉ thấy đuôi, không thấy chân | Ngôi mông, hai chân sau gập ra trước | Gọi thú y, người nuôi không tự xử lý |
| Bò ngừng rặn, nằm lả, dịch chảy ra có mùi hôi | Bò kiệt sức, thai có thể đã chết | Gọi thú y khẩn, đeo găng khi chạm vào |
Mẹo nhận biết thường được dạy cho người nuôi: chân trước của bê thì khớp gối gập theo một hướng và gan bàn chân thường úp xuống, chân sau có khớp cổ chân nhô ra và gan bàn chân thường ngửa lên. Mẹo này giúp bạn mô tả cho thú y qua điện thoại, chứ không phải để tự xoay thai.
Vì sao bò đẻ khó
Bê quá to so với khung chậu mẹ. Đây là nguyên nhân hay gặp nhất ở bò tơ, nhất là khi bò cái tầm vóc nhỏ được phối với đực giống to con. Khung xương chậu của bò mẹ không giãn được bao nhiêu, nên bê to là kẹt dù tư thế hoàn toàn đúng.
Thai nằm sai tư thế. Đầu ngoặt sang bên, một chân gập dưới bụng, ngôi ngược, ngôi mông, hoặc thai nằm ngang. Những tư thế này cần đưa tay vào xoay sửa trước khi kéo, việc đòi hỏi tay nghề và vệ sinh.
Bò mẹ quá béo hoặc quá gầy. Bò vỗ béo cuối kỳ chửa có nhiều mỡ quanh đường sinh dục và bê thường to hơn; bò gầy, thiếu ăn thì rặn yếu, kiệt sức sớm. Cả hai đều làm ca đẻ kéo dài.
Rặn yếu do thiếu canxi hoặc ốm. Bò già, bò đã đẻ nhiều lứa, bò sữa cao sản có thể bị hạ canxi quanh lúc đẻ nên cơ tử cung co yếu. Đây là lý do thú y đôi khi phải xử lý cả phần hạ canxi chứ không chỉ kéo thai.
Xoắn tử cung. Tử cung bị xoắn quanh trục làm đường ra bị thắt lại. Bò có dấu hiệu sắp đẻ nhiều giờ mà không tiến triển, không thấy bọc ối. Chỉ thú y khám qua đường sinh dục mới xác định được và xử lý được.
Việc làm trong lúc chờ thú y tới
Từ lúc gọi tới lúc thú y có mặt có thể mất từ vài chục phút tới hơn một giờ, nhất là ở vùng xa. Khoảng thời gian đó không phải để ngồi chờ, mà để chuẩn bị:
- Đưa bò mẹ vào chỗ rộng, nền khô có rơm sạch, đủ ánh sáng, tách khỏi bò khác và trâu bò đực.
- Đun sẵn một xô nước ấm sạch, chuẩn bị xà phòng, khăn sạch, bao tải sạch để lau bê, dây mềm sạch để thú y dùng khi cần.
- Ghi lại mốc giờ: bò bắt đầu bồn chồn lúc nào, bọc ối lộ lúc nào, vỡ lúc nào, thấy gì ở âm hộ. Thú y hỏi những điều này đầu tiên.
- Chụp một tấm ảnh phần thai lộ ra nếu được, gửi trước cho thú y để họ hình dung tư thế và mang đúng đồ.
- Giữ chỗ đẻ yên tĩnh, không để trẻ con, chó, người lạ vây quanh; bò sợ hãi rặn kém hơn.
- Nếu bò đang nằm, để bò nằm; nếu đang đứng, đừng xua cho nằm. Không cho bò ăn uống nhiều trong lúc rặn, chỉ để nước sạch gần.
- Rửa tay, cắt ngắn móng tay của người sẽ phụ giúp, chuẩn bị găng tay dài nếu nhà có.
Nếu thú y hướng dẫn qua điện thoại, làm đúng phần họ dặn và nói rõ điều bạn thấy, đừng làm thêm. Người ở đầu dây bên kia đang dựa hoàn toàn vào lời mô tả của bạn.
Những việc người nuôi tuyệt đối không tự làm
Việc gây hại nhiều nhất trong ca bò đẻ khó là kéo quá sớm và kéo quá mạnh. Nhiều người buộc dây vào chân bê rồi hai ba người cùng giật, có khi buộc vào xe máy hay máy cày để kéo. Lực kéo như vậy vượt xa sức rặn của bò, đủ làm gãy chân, gãy sườn bê, rách âm đạo, rách tử cung của bò mẹ, và là nguyên nhân hay gặp của sa tử cung sau đẻ. Kéo khi thai còn sai tư thế thì chỉ làm thai kẹt chặt hơn.
Thứ hai là tự đưa tay vào sâu để xoay thai khi không được đào tạo. Tay không sạch mang vi khuẩn vào tử cung, gây viêm tử cung sau đẻ và ảnh hưởng tới những lần phối sau. Tay không quen dễ làm rách niêm mạc. Việc xoay sửa tư thế, kéo có kiểm soát, mổ lấy thai hay cắt thai chết là thủ thuật của bác sĩ thú y, và Luật Thú y 2015 có quy định về điều kiện hành nghề thú y; bạn nên kiểm văn bản hiện hành nếu cần biết chi tiết.
Thứ ba là tự tiêm thuốc thúc đẻ mua ở cửa hàng. Khi thai đang kẹt hoặc sai tư thế, thuốc làm tử cung co mạnh hơn có thể làm vỡ tử cung, còn nếu cổ tử cung chưa mở hết thì thuốc không giúp được gì. Chỉ bác sĩ thú y sau khi khám mới quyết định dùng thuốc gì, liều nào.
Thứ tư là đổ dầu ăn, nước xà phòng đậm đặc hay các thứ truyền miệng vào đường sinh dục để bôi trơn. Những thứ này không vô trùng và có thể làm hỏng niêm mạc. Dịch bôi trơn dùng trong sản khoa thú y là loại riêng, thú y mang theo.
Sau ca đẻ khó: theo dõi bò mẹ và bê
Bê có thở không. Bê ra sau một ca kéo dài thường yếu, có thể ngạt. Lau sạch nhớt ở mũi miệng, để bê nằm nghiêng hoặc nằm sấp trên ức, xoa mạnh thân bằng bao tải khô. Thú y có mặt sẽ xử lý tiếp nếu bê không tự thở.
Bò mẹ có đứng dậy được không. Bò nằm mãi sau đẻ khó có thể do kiệt sức, do dây thần kinh vùng chậu bị chèn trong lúc thai kẹt, hoặc do hạ canxi. Bất kể lý do nào, bò nằm không dậy được quá vài giờ là phải báo lại thú y.
Nhau có ra không. Bò đẻ khó dễ sót nhau hơn bò đẻ thường. Ghi giờ bê ra để biết từ lúc nào phải tính mốc sót nhau.
Có khối gì lòi ra ngoài âm hộ không. Một khối đỏ sẫm to lòi ra sau đẻ là sa tử cung, một ca cấp cứu khác; đọc bài riêng về sa tử cung trong danh mục này để biết cách giữ khối đó sạch trong lúc gọi thú y.
Ăn uống và nhiệt độ mấy ngày sau. Bò bỏ ăn, sốt, dịch âm hộ hôi thối trong tuần đầu là dấu hiệu viêm tử cung, cần thú y khám. Ghi lại cả ca đẻ khó vào sổ để lần phối sau chọn đực phù hợp hơn.
Phòng bò đẻ khó cho lứa sau
Phần lớn các ca bê quá to có thể giảm từ khâu phối giống. Khi phối cho bò tơ lần đầu, nên hỏi dẫn tinh viên chọn tinh hoặc đực giống được đánh giá là sinh bê nhỏ, dễ đẻ; với bò cái tầm vóc nhỏ, tránh ghép với đực quá to con. Bò tơ chỉ nên phối khi đã đủ khung, đủ cân theo hướng dẫn của cán bộ thú y chứ không chỉ theo tháng tuổi.
Trong ba tháng cuối kỳ chửa, giữ bò ở thể trạng vừa phải: không vỗ béo, cũng không để gầy rộc. Cho bò đi lại, ra bãi chăn thường xuyên nếu có thể, vì bò vận động có cơ khoẻ hơn và rặn tốt hơn. Ghi ngày phối chính xác để dự kiến ngày đẻ, rồi chuyển bò sang chỗ đẻ sạch, yên tĩnh vài ngày trước đó để bạn quan sát được dễ dàng.
Cuối cùng, làm quen trước với thú y hoặc dẫn tinh viên phụ trách thôn, lưu sẵn cách liên lạc và hỏi trước họ muốn được gọi ở mốc nào. Một cuộc gọi sớm mười lăm phút thường đáng giá hơn mọi mẹo dân gian, vì trong ca đẻ khó, thời gian là thứ quyết định bê sống hay chết.
Câu hỏi thường gặp
Bò rặn bao lâu thì phải gọi thú y?
Mốc hay được dùng là khi bò đã rặn mạnh liên tục khoảng nửa giờ mà chân bê không nhích thêm, hoặc khi bọc ối đã lộ ra khoảng một giờ mà chưa thấy chân. Với bò tơ, nhiều thú y chấp nhận chờ lâu hơn một chút nhưng chỉ khi thấy có tiến triển sau mỗi loạt rặn.
Thấy chân bê rồi có nên kéo phụ không?
Chỉ nên kéo khi chắc chắn thấy đủ hai chân trước và mõm nằm trên hai chân, bò vẫn đang rặn, và kéo nhẹ theo nhịp rặn của bò. Nếu thấy chân mà không thấy đầu, hoặc kéo nhẹ không nhích, dừng lại và chờ thú y, đừng thêm người kéo.
Bò đẻ ngược có nguy hiểm không?
Ngôi ngược, tức bê ra hai chân sau trước, vẫn có thể đẻ được nhưng rủi ro cao hơn vì dây rốn bị kẹp trước khi đầu bê ra ngoài, bê dễ ngạt nếu ca đẻ kéo dài. Vì vậy thấy dấu hiệu ngôi ngược nên gọi thú y ngay chứ không đợi.
Bò tơ đẻ lứa đầu có hay đẻ khó hơn bò rạ không?
Có, bò tơ thường đẻ khó hơn vì khung chậu chưa phát triển hết và đường sinh dục chưa từng giãn. Đó là lý do khâu chọn đực giống sinh bê nhỏ và phối đúng thể trạng cho bò tơ được coi trọng.
Có cần đeo găng tay khi phụ đỡ bò đẻ không?
Nên đeo. Dịch ối, nhau và thai sảy có thể chứa mầm bệnh lây sang người, ví dụ bệnh sảy thai truyền nhiễm do Brucella. Đeo găng, rửa tay bằng xà phòng sau khi làm và báo thú y nếu bò đẻ non hoặc thai chết là cách tự bảo vệ đơn giản nhất.
Bò đẻ khó một lần thì lần sau có đẻ khó nữa không?
Không nhất thiết. Nếu nguyên nhân là bê quá to hoặc tư thế sai, lần sau có thể đẻ bình thường khi chọn đực phù hợp. Nếu đường sinh dục bị tổn thương hoặc khung chậu hẹp, thú y có thể khuyên cân nhắc trước khi phối lại.