Dê đẻ khó khi dê mẹ đã rặn mạnh khoảng nửa giờ mà không ra con, khi bọc ối vỡ khoảng một giờ chưa thấy gì, khi chỉ thấy đầu không thấy chân, chỉ thấy một chân, hoặc thấy nhiều chân lẫn lộn không rõ của con nào. Gặp các tình huống này, người nuôi nên gọi thú y hoặc người có kinh nghiệm sản khoa dê trong vùng, giữ dê mẹ yên trên nền sạch và chuẩn bị nước ấm, khăn, găng tay.
Dê và cừu khác bò ở chỗ thường mang hai, có khi ba thai. Thai mỗi con nhỏ hơn, nên nguyên nhân đẻ khó hay gặp không phải là con quá to mà là các con chen nhau ở cửa ra, hoặc đầu, chân của một con bị gập lại. Hiểu điều này giúp bạn mô tả đúng cho người tới giúp, và tránh kiểu kéo bừa một cái chân mà không biết nó thuộc con nào.
Ca đẻ bình thường của dê trông thế nào
Dê cái thường mang thai khoảng năm tháng, hay được tính quanh mốc 150 ngày. Vài ngày trước khi đẻ, bầu vú căng to, vùng hai bên gốc đuôi lõm xuống do dây chằng chậu giãn ra, âm hộ sưng, mềm. Ngay trước khi đẻ, dê tách khỏi đàn, cào nền, đứng lên nằm xuống, kêu be be nhỏ, có dịch nhầy dài ở âm hộ.
Khi vào giai đoạn rặn, bọc ối xuất hiện, vỡ, rồi hai chân trước với mũi dê con nằm trên hai chân lộ ra. Ở dê đã đẻ nhiều lứa, con đầu thường ra trong khoảng nửa giờ tới một giờ sau khi rặn mạnh; con thứ hai, thứ ba theo sau trong vài chục phút. Dê con ra bằng hai chân sau cũng gặp khá thường ở dê, nhất là con thứ hai, và nhiều ca vẫn tự ra được nếu dê mẹ rặn tốt.
Sau con cuối, dê mẹ liếm con, đứng dậy và nhau thường ra trong vài giờ. Một ca như vậy không cần ai chạm vào. Việc của bạn là quan sát từ xa, lau mũi miệng dê con nếu nhớt còn bịt, và để mẹ con nhận nhau. Dê đẻ khó là khi nhịp này bị đứt: rặn mà không ra, hoặc ra một con rồi dừng hẳn trong khi bụng còn căng.
Các kiểu đẻ khó hay gặp ở dê
Bảng dưới không phải hướng dẫn tự xoay thai, mà giúp bạn mô tả điều mình thấy cho người tới giúp. Mô tả càng rõ, người tới càng chuẩn bị đúng.
| Điều thấy ở âm hộ | Thường là | Ghi chú cho người nuôi |
|---|---|---|
| Chỉ thấy đầu dê con, không thấy chân | Hai chân trước gập ra sau | Đầu có thể sưng lên nhanh, không kéo đầu |
| Thấy hai chân, không thấy đầu | Đầu ngoặt sang bên hoặc gập xuống | Kéo chân lúc này làm thai kẹt chặt hơn |
| Thấy một chân và đầu | Một chân trước gập | Có ca vẫn ra được, nhưng nên có người kinh nghiệm |
| Thấy ba bốn chân lẫn lộn | Hai con cùng chen vào cửa ra | Phải xác định chân nào của con nào trước khi làm gì |
| Chỉ thấy đuôi, không thấy chân | Ngôi mông, chân sau gập ra trước | Thường không tự ra được |
| Không thấy gì dù rặn lâu | Cổ tử cung mở kém, xoắn tử cung, thai nằm ngang | Chỉ khám trong mới biết |
Phân biệt chân trước, chân sau qua khớp và chiều gan bàn chân là kiến thức hữu ích để mô tả, nhưng việc đưa tay vào xác định và chỉnh lại tư thế cần tay nhỏ, sạch, có găng và có người đã được hướng dẫn. Người làm vội và mạnh tay là nguyên nhân hay gặp của rách đường sinh dục ở dê.
Vì sao dê đẻ khó
Đẻ nhiều con. Hai ba thai trong một tử cung nhỏ dễ nằm xen nhau. Khi một con bắt đầu vào cổ tử cung, con kia cũng bị đẩy tới, hai đầu hay hai bộ chân cùng chặn ở cửa ra.
Dê tơ phối quá sớm hoặc quá nhỏ. Dê cái được phối khi còn bé, chưa đủ khung xương, rất dễ kẹt ở lứa đầu. Đây là lý do danh mục chọn đôi phối của trang nhấn mạnh việc chờ dê đủ vóc chứ không chỉ đủ tháng.
Đực giống quá to so với cái. Khi dùng đực giống ngoại to con phối cho dê cái cỏ nhỏ, dê con có thể to hơn sức đẻ của mẹ, nhất là khi chỉ mang một thai.
Thể trạng cuối kỳ chửa không phù hợp. Dê quá béo có nhiều mỡ trong xoang chậu; dê thiếu ăn rặn yếu. Dê mang nhiều thai mà thiếu năng lượng cuối kỳ còn có thể mắc chứng nhiễm độc thai, bỏ ăn, nằm lả trước khi đẻ, là ca thú y cần xử lý gấp.
Thai chết lưu hoặc dị dạng. Thai chết trong bụng không tự đẩy mình ra theo tư thế đúng và thường gây dịch hôi. Sảy thai, thai chết ở nhiều dê trong đàn cần báo thú y vì có thể do bệnh truyền nhiễm.
Việc người nuôi làm trong lúc chờ người tới
Phần lớn hộ nuôi dê ở vùng đồi núi cách thú y khá xa. Trong lúc chờ, các việc sau giúp ca đẻ không tệ thêm:
- Ghi giờ dê bắt đầu rặn mạnh, giờ vỡ ối, điều thấy ở âm hộ; chụp ảnh nếu được để gửi trước.
- Đưa dê vào một ô riêng trên sàn hoặc nền khô, lót rơm hoặc bao tải sạch, tránh gió lùa và mưa hắt.
- Giữ những con dê khác, nhất là dê đực, tránh xa; giữ chó, trẻ nhỏ ra ngoài.
- Chuẩn bị nước ấm sạch, xà phòng, khăn khô, găng tay dài, đèn pin, một chỗ ấm để đặt dê con nếu ra yếu.
- Nếu đầu dê con đã lộ ra ngoài mà chân chưa ra, giữ đầu ẩm và sạch bằng khăn ấm, không kéo đầu.
- Không cho dê ăn nhiều lúc đang rặn; để sẵn nước uống ấm gần chỗ dê nằm.
- Nếu được hướng dẫn qua điện thoại, chỉ làm phần được dặn, và dừng ngay khi thấy dê đau dữ dội hoặc chảy máu.
Những người nuôi dê lâu năm trong vùng thường có tay nghề đỡ đẻ tốt; làm quen trước với họ và với thú y xã là cách chuẩn bị tốt nhất cho mùa dê đẻ.
Một điều hay bị quên trong lúc rối là dê con đã ra trước. Khi mọi người dồn sự chú ý vào dê mẹ đang kẹt con thứ hai, con đầu nằm ướt trên sàn gió lùa rất dễ bị lạnh, nhất là ở các tỉnh miền núi phía Bắc vào mùa đông hay Tây Nguyên vào những đêm mùa mưa. Hãy giao riêng một người lau khô con đầu, đặt vào thùng có lót rơm hoặc bao tải ấm cạnh mẹ, để mẹ vẫn nhìn và ngửi thấy con. Dê con bị lạnh sẽ lả đi và không bú được sữa đầu, khi đó việc cứu nó khó hơn nhiều so với giữ ấm ngay từ đầu.
Việc không nên làm và an toàn cho người
Không kéo một cái chân khi chưa biết nó thuộc con nào và đầu đang ở đâu. Kéo chân của con thứ hai trong khi con thứ nhất đang chắn đường là cách nhanh nhất để cả hai cùng kẹt. Không kéo đầu khi chân chưa ra, vì vai dê con sẽ mắc ngang cửa chậu. Không dùng dây buộc rồi giật mạnh; dê nhỏ, đường sinh dục mỏng, rất dễ rách.
Không tự tiêm thuốc thúc đẻ hay thuốc bổ không rõ nguồn gốc. Không đổ dầu ăn hay nước lá vào âm hộ. Không để dê nằm rặn suốt đêm một mình chỉ vì nghĩ dê là con vật khoẻ. Một con dê đã rặn nhiều giờ mà người nuôi chỉ phát hiện sáng hôm sau thường mất cả con lẫn có khi mất cả mẹ.
Về an toàn cho người: dịch ối, nhau, thai sảy của dê, cừu có thể mang mầm bệnh lây sang người, trong đó có vi khuẩn gây bệnh Brucella và sốt Q. Phụ nữ đang mang thai trong nhà không nên trực tiếp đỡ đẻ hoặc xử lý nhau dê. Người đỡ đẻ đeo găng, rửa tay bằng xà phòng sau khi làm, chôn hoặc xử lý nhau và thai chết theo hướng dẫn của thú y, không cho chó ăn.
Sau ca đẻ khó: theo dõi gì ở dê mẹ và dê con
Dê sau đẻ khó dễ gặp biến chứng hơn dê đẻ thường. Mấy ngày đầu nên để ý:
- Dê con có thở đều, có đứng dậy và bú được trong khoảng một giờ đầu không; dê con yếu sau ca kéo dài cần được giữ ấm và hỗ trợ bú sữa đầu.
- Dê mẹ có liếm con, nhận con không; mẹ đau và mệt đôi khi bỏ con.
- Nhau có ra trong vài giờ tới nửa ngày không; sót nhau ở dê cũng cần báo thú y.
- Dê mẹ có rặn tiếp sau khi đã đẻ xong không; rặn kéo dài có thể là còn thai, có tổn thương, hoặc sắp sa tử cung.
- Dê mẹ ăn uống lại chưa, có sốt, có dịch âm hộ hôi thối trong tuần đầu không.
- Bầu vú có nóng, cứng, sữa có lợn cợn không.
Ghi ca đẻ khó vào sổ của từng dê cái, kèm tên đực giống đã phối. Nếu cùng một đực mà nhiều dê cái đẻ khó vì con to, đó là thông tin quý cho mùa phối sau.
Phòng dê đẻ khó cho mùa sau
Chờ dê tơ đủ vóc trước khi cho phối, đừng để dê đực sống chung tự do với dê cái non. Nhiều hộ nuôi thả để dê đực lẫn trong đàn quanh năm, nên dê cái mới mấy tháng tuổi đã có chửa. Tách dê đực ra hoặc chỉ cho ghép khi chủ muốn là cách đơn giản nhất để tránh cả đẻ khó lẫn đồng huyết.
Chọn đực giống tầm vóc tương xứng với đàn cái. Trong hai tháng cuối kỳ chửa, cho ăn đủ năng lượng nhưng không vỗ béo, cho dê đi lại, leo dốc nhẹ ở bãi chăn quen. Ghi ngày ghép đực để biết khoảng ngày đẻ, rồi đưa dê sắp đẻ về ô riêng gần nhà để dễ trông.
Mùa dê đẻ, nhất là khi nhiều con cùng đến ngày, nên chia ca người trông vào ban đêm. Một chiếc đèn nhỏ treo trên chuồng, một túi đồ đỡ đẻ để sẵn ở chỗ dễ lấy, số điện thoại của thú y và người có kinh nghiệm trong xóm dán ở cột nhà là đủ để mỗi ca khó được phát hiện sớm hơn vài giờ.
Cuối mỗi mùa đẻ, ngồi xem lại sổ: bao nhiêu dê cái đẻ, bao nhiêu ca phải gọi người, nguyên nhân là gì, con của đực nào. Ba bốn mùa như vậy là bạn có một bức tranh rõ về đàn của mình mà không sách nào cho được.
Câu hỏi thường gặp
Dê rặn bao lâu không ra con thì phải gọi người?
Mốc hay dùng là khoảng nửa giờ rặn mạnh không có tiến triển, hoặc khoảng một giờ sau khi vỡ ối mà chưa thấy dê con. Với dê tơ đẻ lứa đầu và dê đã đẻ khó trước đây, nên gọi sớm hơn thay vì chờ đủ mốc.
Dê con ra bằng chân sau có phải đẻ khó không?
Không hẳn. Ở dê, con ra bằng hai chân sau khá thường gặp và nhiều ca vẫn tự ra được. Rủi ro là dây rốn bị kẹp trước khi đầu ra ngoài, nên nếu ca đẻ ngôi này dừng lại giữa chừng thì phải có người giúp ngay.
Làm sao biết dê còn con trong bụng sau khi đã đẻ một con?
Dê mẹ vẫn rặn, bụng bên phải còn căng, nhau chưa ra là những dấu hiệu gợi ý còn thai. Nếu sau khoảng một giờ không có con tiếp theo mà dê vẫn có dấu hiệu đó, nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc thú y khám.
Cừu đẻ khó có giống dê không?
Cừu và dê khá giống nhau về cách đẻ, cũng hay đẻ đôi và gặp các kiểu đẻ khó tương tự. Cừu lông dày có thể khó quan sát âm hộ hơn, nên nhiều người cắt gọn lông vùng mông trước mùa đẻ để dễ theo dõi.
Phụ nữ mang thai có nên đỡ đẻ cho dê không?
Không nên. Nhau và dịch ối dê, cừu có thể mang mầm bệnh lây sang người như Brucella và vi khuẩn gây sốt Q, nguy hiểm hơn với người đang mang thai. Việc đỡ đẻ và xử lý nhau nên để người khác làm, có đeo găng và rửa tay kỹ.
Dê đã đẻ khó lứa trước có nên phối tiếp không?
Tuỳ nguyên nhân. Nếu do con to hoặc ngôi lệch, lứa sau có thể bình thường, nhất là khi đổi sang đực nhỏ con hơn. Nếu dê bị rách, tổn thương đường sinh dục hoặc sa tử cung, nên hỏi thú y trước khi quyết định giữ lại làm giống.