Viêm vú ở dê mẹ thường biểu hiện bằng một bên bầu vú sưng, nóng, cứng và đau hơn bên kia, sữa đổi màu, vón cục, loãng như nước hoặc lẫn máu, dê con chỉ bú một bên hoặc bị mẹ đá ra. Một số ca nặng làm dê sốt, bỏ ăn, đi khập khiễng; ca nguy hiểm nhất là bầu vú chuyển lạnh, tím xanh, cần gọi bác sĩ thú y ngay.
Viêm vú hay gặp nhất trong vài tuần đầu sau đẻ, khi bầu vú căng sữa và dê con bú chưa đều, cũng như ở dê sữa được vắt hằng ngày. Bài này hướng dẫn cách kiểm tra bầu vú dê mỗi ngày trong vài phút, phân biệt viêm vú với căng sữa bình thường, việc làm trong lúc chờ thú y, và phòng viêm vú ở chuồng sàn, chuồng nền của nông hộ.
Căng sữa bình thường và viêm vú khác nhau thế nào
Trong vài ngày đầu sau đẻ, bầu vú dê to, căng, hơi cứng là chuyện bình thường, nhất là ở dê sữa và dê lứa đầu. Điểm khác biệt là căng sữa thường đều cả hai bên, mềm dần sau khi dê con bú hoặc sau khi vắt, dê mẹ không tỏ ra đau khi bạn chạm nhẹ, và sữa vắt ra có màu, độ đặc như mọi khi. Sữa đầu những ngày đầu đặc và vàng hơn sữa thường cũng là bình thường. Dê lứa đầu đôi khi có bầu vú phù nề, ấn tay để lại vết lõm, bầu vú lan phù xuống phía trước bụng; tình trạng này thường giảm dần trong vài ngày và không đi kèm sữa bất thường, nhưng nếu không giảm hoặc dê đau thì vẫn nên hỏi thú y.
Viêm vú thì thường lệch một bên: một nửa bầu vú to hơn, nóng hơn, cứng hơn, không mềm đi sau khi bú. Dê mẹ co chân, né, đá khi bạn chạm vào bên đó, hoặc không cho con bú bên đó. Sữa từ bên viêm có thể vón như sữa đông, có sợi, có máu, loãng vàng như nước, hoặc mùi khác. Có khi chỉ sữa thay đổi mà bầu vú không sưng rõ, đó là dạng nhẹ, dễ bỏ qua nhất.
Còn một dạng nữa không thấy bằng mắt: viêm vú tiềm ẩn, sữa trông bình thường nhưng đã có nhiều vi khuẩn và tế bào viêm. Dạng này làm giảm sữa từ từ và là nguồn lây cho các con khác trong đàn. Với đàn dê sữa, cán bộ kỹ thuật có thể hướng dẫn dùng bộ thử nhanh tại chuồng để phát hiện dạng này; nông hộ nuôi dê thịt thường chỉ cần theo dõi dấu hiệu bên ngoài.
Kiểm tra bầu vú dê mỗi ngày trong vài phút
Trong ba tuần đầu sau đẻ, nên kiểm tra bầu vú dê mẹ ít nhất mỗi ngày một lần, tốt nhất cùng giờ. Thứ tự gợi ý:
- Rửa tay sạch, giữ dê mẹ đứng yên ở chỗ quen, có người giữ đầu hoặc cho ăn ít cỏ để dê bình tĩnh.
- Nhìn từ phía sau: hai nửa bầu vú có cân nhau không, có chỗ nào đỏ, tím, có vết thương ở núm không.
- Sờ nhẹ cả hai bên bằng mu bàn tay: bên nào nóng hơn, cứng hơn, có cục u không, dê có né không.
- Vắt bỏ vài tia sữa đầu từ mỗi núm vào một cái chén màu sẫm hoặc lên một tấm vải đen, không vắt xuống sàn chuồng.
- Nhìn sữa trên nền sẫm: có vón cục, có sợi, có máu, có loãng như nước không, so hai bên với nhau.
- Nhìn dê con: có bú cả hai bên không, có no không, có bị mẹ đá ra không.
- Ghi lại kết quả vào sổ, đổ bỏ sữa thử ở chỗ không cho vật nuôi khác ăn, rửa sạch chén và tay.
Nếu chỉ thấy vài cục nhỏ ở mấy tia đầu rồi sữa trở lại bình thường, bầu vú không nóng, dê vẫn ăn, hãy theo dõi sát thêm và báo thú y nếu lặp lại. Nếu thấy bầu vú nóng, cứng, dê đau, sữa thay đổi rõ, gọi thú y ngay hôm đó.
Mức độ viêm vú và việc cần làm
Cách chia dưới đây giúp người nuôi quyết định mức khẩn cấp. Chẩn đoán và điều trị vẫn là của thú y.
| Mức | Dấu hiệu thường thấy | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Nhẹ | Sữa có ít cục, sợi, bầu vú gần như bình thường, dê vẫn ăn | Theo dõi sát, kiểm tra mỗi cữ, báo thú y nếu không đỡ |
| Vừa | Một bên sưng, nóng, cứng, đau, sữa vón hoặc loãng, dê vẫn ăn | Gọi thú y trong ngày, tách riêng, vệ sinh chỗ nằm |
| Nặng | Dê sốt, bỏ ăn, ủ rũ, đi khập khiễng vì đau, sữa như nước có máu | Gọi thú y ngay, giữ dê ở chỗ sạch, mát, có nước |
| Cấp cứu | Bầu vú lạnh, tím xanh hoặc đen, sữa như nước máu, dê nằm lả | Gọi thú y khẩn cấp, đây là dạng hoại thư, đe doạ tính mạng |
Dạng hoại thư là ca nặng nhất ở dê và cừu: vi khuẩn làm tắc nghẽn mạch máu ở bầu vú, mô chết dần, độc tố đi vào máu. Dấu hiệu dễ nhận nhất là bên vú viêm chuyển từ nóng sang lạnh và đổi màu sẫm. Gặp dấu hiệu này, đừng chờ qua đêm.
Vì sao dê mẹ bị viêm vú
Vi khuẩn từ nền chuồng. Núm vú sau khi bú hoặc vắt còn mở trong một khoảng thời gian, nếu dê nằm ngay xuống nền ẩm, bẩn phân thì vi khuẩn dễ đi ngược vào. Chuồng sàn có phân lọt khe tốt hơn chuồng nền, nhưng gầm sàn không dọn thì mùi và ẩm vẫn bốc lên.
Dê con bú không đều. Khi dê mẹ đẻ một con mà sữa nhiều, hoặc dê con chỉ bú một bên, bên còn lại căng ứ, sữa đọng lâu, dễ thành nơi vi khuẩn phát triển.
Núm vú bị trầy, bị cắn. Răng dê con, gai cỏ, cạnh sàn gỗ sắc có thể làm trầy núm, mở đường cho vi khuẩn vào.
Vắt sữa không sạch, không đúng cách. Tay bẩn, khăn lau dùng chung nhiều con, vắt mạnh kéo núm, để sót sữa nhiều trong bầu là những nguyên nhân hay gặp ở đàn dê sữa.
Dê mẹ yếu sau đẻ. Dê đẻ khó, sót nhau, thiếu ăn, bị bệnh khác sẽ có sức đề kháng kém và dễ viêm vú hơn.
Lây trong đàn. Một con viêm vú, sữa viêm vương ra sàn, tay người vắt mang từ con này sang con khác, dê con bú lung tung nhiều mẹ: viêm vú có thể lan trong đàn.
Trong lúc chờ thú y và những việc không nên làm
Khi đã gọi thú y, các việc dưới đây giúp dê mẹ đỡ khổ và hạn chế lây:
- Tách dê mẹ viêm vú ra ô riêng, nền khô, lót rơm sạch, có nước uống và thức ăn quen.
- Theo dõi dê con: nếu dê mẹ không cho bú hoặc bên viêm không có sữa, hỏi thú y về việc cho dê con bú thêm bình sữa hoặc ghép sang mẹ khác.
- Vắt sữa con viêm sau cùng, sau khi đã vắt các con khoẻ, và đổ sữa viêm vào chỗ riêng, không cho chó mèo, heo ăn.
- Rửa tay, rửa dụng cụ kỹ sau khi chạm vào con viêm.
- Không xoa bóp mạnh bên vú đang sưng đau, không chườm nóng hay bôi các loại lá, dầu theo truyền miệng.
- Không tự bơm thuốc vào núm vú hay tiêm thuốc mua sẵn; chọn thuốc, cách dùng và thời gian ngừng sử dụng sữa là việc của thú y.
- Không bán hoặc dùng sữa từ con đang viêm vú và con đang dùng thuốc trong thời gian thú y dặn.
Sau khi dê khỏi, bên vú từng viêm nặng có thể ít sữa đi hẳn hoặc mất chức năng. Thú y sẽ đánh giá và cùng bạn quyết định dê đó còn nên nuôi con, vắt sữa hay không.
Sau khi khỏi: theo dõi tiếp và quyết định giữ dê
Dê mẹ hết sốt, ăn lại, bầu vú bớt sưng chưa có nghĩa là bên vú đó đã trở lại như cũ. Trong vài tuần sau, tiếp tục vắt thử vài tia mỗi ngày để xem sữa đã bình thường chưa, sờ xem còn cục cứng nào trong bầu vú không. Cục cứng còn lại lâu thường là phần mô đã bị tổn thương và thành sẹo, bên vú đó sẽ ít sữa ở các lứa sau.
Nếu dê đã được dùng thuốc, ghi rõ ngày bắt đầu, ngày kết thúc và thời gian ngừng sử dụng sữa mà thú y dặn, dán ngay ở cột chuồng của dê đó để mọi người trong nhà cùng thấy. Với đàn dê sữa bán sữa tươi, đây là điều không được quên, vì một xô sữa lẫn sữa của con đang dùng thuốc có thể làm hỏng cả mẻ.
Quyết định giữ hay loại nên dựa vào số lần viêm, mức độ tổn thương và giá trị của con dê. Một con dê tốt bị viêm nhẹ một lần, khỏi hẳn, vẫn nên giữ. Một con viêm nặng, mất một bên vú, hoặc viêm lặp đi lặp lại ở mỗi lứa, thường nên được bàn với thú y về việc loại khỏi đàn sinh sản, vì nó vừa nuôi con kém vừa có thể là nguồn lây cho cả đàn.
Phòng viêm vú ở chuồng nông hộ
Phòng viêm vú chủ yếu là giữ chỗ dê nằm khô và sạch. Với chuồng sàn, dọn gầm sàn thường xuyên, kiểm tra khe sàn không quá rộng làm kẹt chân và không có cạnh sắc. Với chuồng nền, thay chất độn thường xuyên, giữ nền khô, không để nước mưa hắt vào. Khu dê đẻ nên có ô riêng sạch hơn khu nuôi chung.
Trong ba tuần đầu sau đẻ, theo dõi dê con có bú đều cả hai bên không. Nếu dê mẹ nhiều sữa mà chỉ có một con, hoặc dê con chỉ bú một bên, hỏi cán bộ kỹ thuật về cách vắt bớt bên ứ để bầu vú không căng quá lâu. Với dê sữa, vắt đúng giờ, vắt sạch, lau núm bằng khăn riêng từng con, và làm theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật về việc nhúng núm sau khi vắt.
Khi cai sữa cho dê con hoặc cạn sữa dê mẹ, làm từ từ theo hướng dẫn thay vì cắt đột ngột, để bầu vú không bị căng ứ. Ghi lại những con từng viêm vú; con bị viêm nhiều lần, có bên vú hỏng, nên được cân nhắc loại khỏi đàn sinh sản để không thành nguồn lây.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là răng của dê con. Dê con khoẻ, đói, bú mạnh, đôi khi húc và cắn núm khiến núm trầy xước. Kiểm tra núm vú khi kiểm tra bầu vú hằng ngày; núm có vết trầy thì giữ chỗ nằm sạch hơn và báo thú y nếu vết trầy sưng đỏ.
Câu hỏi thường gặp
Dê viêm vú có lây sang con khác không?
Có thể. Sữa viêm chứa nhiều vi khuẩn, vương ra sàn chuồng, dính tay người vắt, dụng cụ, rồi sang con khác. Dê con bú nhiều mẹ cũng có thể mang vi khuẩn đi. Tách con viêm, vắt nó sau cùng, rửa tay và dụng cụ kỹ là cách hạn chế lây.
Dê con có được bú bên vú bị viêm không?
Thường nên hỏi thú y. Bên vú viêm nặng có ít sữa, sữa kém chất lượng và có khi dê mẹ đau không cho bú. Thú y sẽ dặn có nên cho bú bên đó hay chỉ bên lành, và có cần cho dê con bú thêm bình không.
Làm sao phân biệt căng sữa với viêm vú ở dê?
Căng sữa thường đều hai bên, mềm dần sau khi bú hoặc vắt, dê không đau, sữa bình thường. Viêm vú thường lệch một bên, nóng, cứng, dê đau, sữa vón, loãng, có máu. Nếu không chắc, vắt vài tia lên nền sẫm để so hai bên.
Bầu vú dê chuyển lạnh và tím có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Đó có thể là viêm vú hoại thư, mô bầu vú đang chết dần và độc tố đi vào máu. Cần gọi thú y khẩn cấp, không chờ qua đêm. Nhiều ca dê có thể mất bên vú đó dù được cứu sống.
Có nên chườm nóng, bôi lá cho bầu vú dê bị viêm không?
Không nên tự làm theo truyền miệng. Chườm nóng sai lúc có thể làm sưng thêm, các loại lá, dầu không sạch có thể làm trầy da núm và tăng nhiễm khuẩn. Việc chườm, xoa, vắt thế nào nên theo lời dặn của thú y sau khi khám.
Sữa dê đang viêm vú có dùng được không?
Không nên dùng cho người và không nên cho vật nuôi khác uống. Nếu dê đang được điều trị bằng thuốc, phải tuân thủ thời gian ngừng sử dụng sữa theo hướng dẫn của thú y, kể cả với bên vú không viêm.