Sa tử cung là khi toàn bộ hoặc phần lớn tử cung lộn ra ngoài âm hộ sau khi đẻ, trông như một khối to, đỏ sẫm, có nhiều núm hoặc mặt nhẵn, có khi còn dính màng nhau. Đây là ca cấp cứu: gọi bác sĩ thú y ngay, giữ con vật nằm yên, bọc khối tử cung bằng vải sạch thấm nước sạch, nâng nó ngang tầm âm hộ và không để bị dẫm, bị kéo hay dính đất bẩn.
Người nuôi không tự đẩy tử cung vào trong. Việc đưa tử cung về chỗ cũ cần gây tê, vệ sinh kỹ, kỹ thuật và thường cần nhiều người, chỉ bác sĩ thú y làm được an toàn. Phần của bạn là làm sao để khi thú y tới, khối tử cung còn sạch, còn nguyên vẹn, không sưng phù quá mức và con vật chưa bị sốc nặng. Bài này đi từng bước cho bò, heo nái và dê.
Nhận ra sa tử cung và phân biệt với những thứ dễ nhầm
Ngay sau đẻ, ở âm hộ có thể lòi ra nhiều thứ khác nhau. Mỗi thứ có mức khẩn cấp khác nhau, nên phân biệt sơ bộ giúp bạn báo đúng cho thú y:
- Màng nhau thõng ra: mỏng, màu xám hồng hoặc nâu, mềm, treo lủng lẳng, không có hình khối. Đây là sót nhau hoặc nhau đang ra, không phải cấp cứu tức thì.
- Sa tử cung: khối to, nặng, đỏ sẫm hoặc tím, ở bò có nhiều núm tròn trên bề mặt, có khi treo dài tới khoeo chân. Thường xảy ra trong vài giờ đầu sau đẻ. Cấp cứu.
- Sa âm đạo: khối nhỏ hơn, tròn, hồng, nhẵn, thường thấy ở bò, dê chửa trong những tuần cuối, lúc con vật nằm thì lòi ra, đứng lên thì có khi tụt vào. Cần báo thú y sớm nhưng là tình huống khác hẳn sa tử cung.
- Sa trực tràng: khối hình ống, đỏ, lòi ra từ hậu môn chứ không phải từ âm hộ, gặp ở heo, bê, dê con. Cũng cần thú y.
- Bọc ối, chân thai: thấy trước hoặc trong lúc đẻ, thuộc bài đẻ khó.
Nếu không chắc, cứ coi như sa tử cung và gọi thú y ngay. Mô tả kích thước, màu, có dính nhau không, con vật đang đứng hay nằm, đẻ cách đó bao lâu. Chụp một tấm ảnh gửi trước giúp thú y mang đủ dụng cụ.
Vì sao sa tử cung xảy ra
Sau khi đẩy thai ra, tử cung còn to, nhão, chưa co lại, cổ tử cung còn mở rộng. Nếu lúc này con vật tiếp tục rặn mạnh, hoặc có lực kéo từ bên ngoài, tử cung có thể lộn ngược ra theo đường đã mở. Vì vậy sa tử cung gần như luôn xảy ra trong vài giờ đầu sau đẻ, rất hiếm khi sau một hai ngày.
Các yếu tố hay đi cùng sa tử cung ở bò là hạ canxi quanh lúc đẻ làm cơ yếu, ca đẻ khó phải kéo thai mạnh, thai to, sót nhau nặng có người kéo hoặc treo vật nặng vào nhau, bò đẻ trên nền dốc với phần mông thấp hơn đầu. Ở heo nái, sa tử cung hay gặp ở nái già, nái đẻ ổ đông, nái bị can thiệp mạnh tay lúc đẻ. Ở dê, hay gặp sau đẻ khó và ở dê mang nhiều thai.
Hiểu nguyên nhân giúp bạn nhận ra những con có nguy cơ để trông chừng sát hơn trong vài giờ sau đẻ: bò già nhiều lứa, bò vừa đẻ khó, bò có dấu hiệu run cơ, đi loạng choạng, bò vẫn rặn mạnh dù đã ra bê và nhau. Một con bò rặn kéo dài sau đẻ là lời cảnh báo cần báo thú y, kể cả khi chưa thấy gì lòi ra.
Sơ cứu bò sa tử cung trong lúc chờ thú y
Mục tiêu duy nhất của người nuôi là bảo vệ khối tử cung và giữ bò yên. Các bước dưới đây là nguyên tắc phổ biến trong hướng dẫn thú y; làm theo lời dặn cụ thể của bác sĩ thú y bạn gọi nếu có khác:
- Gọi thú y ngay, nói rõ là sa tử cung, đẻ được bao lâu, bò đang đứng hay nằm.
- Nếu bò đang nằm, giữ cho bò nằm, tốt nhất nằm ức với hai chân sau duỗi ra sau, tránh để bò cố đứng dậy lôi kéo khối tử cung.
- Tách bê và các con bò khác ra để không giẫm vào khối tử cung; giữ chó, gà, người lạ tránh xa.
- Trải một tấm nilon sạch hoặc vải sạch dưới khối tử cung để không dính đất, phân, rơm.
- Đắp lên khối tử cung một tấm vải sạch thấm nước sạch mát, giữ ẩm liên tục, không để khô và nứt.
- Hai người dùng tấm vải hoặc khay sạch nâng khối tử cung lên ngang tầm âm hộ, để máu không dồn xuống làm khối sưng phù.
- Nếu bò đang đứng, nâng đỡ khối tử cung bằng vải sạch như cái võng, không để nó đong đưa và quệt vào chân.
- Không gỡ phần nhau còn dính, không rửa bằng thuốc tím, xà phòng đậm đặc hay dung dịch tự pha.
Giữ bình tĩnh và nói khẽ. Bò hoảng sợ sẽ rặn mạnh hơn, giãy giụa và làm rách tử cung. Một con bò sa tử cung được giữ sạch, ẩm và nâng ngang tầm âm hộ có cơ hội tốt hơn nhiều khi thú y tới.
Heo nái và dê sa tử cung: điểm khác
Heo nái thường nặng hơn. Ở nái, tử cung có hai sừng dài, khi sa ra có thể kéo theo mạch máu lớn và gây mất máu, sốc nhanh. Nhiều ca nái sa tử cung có tiên lượng xấu, thú y sẽ là người đánh giá có giữ được nái hay không. Việc của bạn vẫn là giữ khối tử cung sạch, ẩm, không để heo con bò lên giẫm cắn, và gọi thú y ngay.
Đưa heo con ra chỗ khác. Heo con đói sẽ tìm vú và có thể chà đạp lên khối tử cung. Đưa chúng vào ô úm có sưởi, tìm cách cho bú tạm theo hướng dẫn của người có kinh nghiệm hoặc ghép sang nái khác vừa đẻ.
Dê nhỏ nên dễ bế giữ hơn. Với dê, một người có thể ôm giữ dê mẹ nằm trên sàn sạch, người kia bọc và nâng khối tử cung bằng khăn ẩm. Không để dê nằm trên sàn thưa có khe hở làm khối tử cung lọt xuống, cọ vào cạnh gỗ.
Dê và cừu cũng hay sa âm đạo khi chửa. Một khối hồng nhỏ lòi ra lúc dê chửa nằm nghỉ, tụt vào khi đứng dậy, là sa âm đạo trước đẻ. Báo thú y sớm, giữ sạch, và theo dõi sát lúc dê đẻ vì những con này dễ gặp rắc rối.
Thỏ hiếm gặp nhưng có. Thỏ mẹ có khối lạ lòi ra sau đẻ cần được đưa tới bác sĩ thú y ngay, không tự xử lý vì thỏ rất dễ sốc.
Vì sao người nuôi không tự đẩy tử cung vào
Đẩy tử cung về đúng chỗ trông có vẻ đơn giản trên video, nhưng thực tế khối tử cung bò nặng nhiều chục ký, trơn, sưng phù, và bò rặn ngược lại mỗi khi bị chạm vào. Người làm phải gây tê vùng đuôi để bò ngừng rặn, rửa sạch từng núm, kiểm tra vết rách, đưa tử cung vào từ phần gần âm hộ nhất, rồi bảo đảm hai sừng tử cung được trả về đúng vị trí, không bị gập. Mỗi bước sai đều có thể làm thủng tử cung hoặc để lại phần gập, khiến tử cung sa lại.
Sau khi đưa vào, bác sĩ thú y thường còn phải xử lý những vấn đề đi kèm như hạ canxi, nhiễm trùng, mất máu, và quyết định có cần khâu giữ âm hộ hay không. Những thuốc và thủ thuật này không thuộc phần việc của người nuôi, và Luật Thú y 2015 có quy định riêng về hành nghề thú y; bạn nên kiểm văn bản hiện hành nếu cần biết chi tiết.
Những cách dân gian như rắc đường hay muối lên khối tử cung cho teo lại, dùng tay không đẩy vào, hoặc cắt bỏ phần sa ra đều gây hại. Có những ca, thú y phải quyết định cắt bỏ tử cung hoặc loại con vật, nhưng đó là quyết định chuyên môn sau khi khám, không phải giải pháp tại chỗ của người nuôi.
Sau khi thú y xử lý: theo dõi và quyết định giữ giống
Một con vật đã qua sa tử cung cần được theo dõi kỹ trong một hai tuần, và chủ nuôi cần bàn với thú y về chuyện giữ làm giống.
| Việc theo dõi | Vì sao | Khi nào báo lại thú y |
|---|---|---|
| Ăn uống, đi lại hằng ngày | Phát hiện sớm sốt, nhiễm trùng, hạ canxi | Bỏ ăn, nằm lâu không dậy |
| Thân nhiệt buổi sáng | Viêm tử cung sau sa rất hay gặp | Sốt theo mức thú y dặn |
| Con vật còn rặn hay không | Rặn kéo dài có thể làm sa lại | Thấy rặn nhiều, thấy khối lòi ra |
| Dịch âm hộ | Phân biệt dịch sau đẻ bình thường với dịch nhiễm trùng | Dịch hôi thối, mủ, máu đỏ nhiều |
| Ngày lên giống lại | Đánh giá khả năng sinh sản | Lâu không lên giống, phối nhiều lần không đậu |
Về chuyện giữ giống: nhiều con bò sa tử cung một lần, được xử lý tốt, sau đó vẫn đẻ bình thường. Nhưng con vật từng sa tử cung có rủi ro sa lại ở lứa sau cao hơn, và thời gian phối lại thường kéo dài. Đây là quyết định nên bàn với thú y dựa trên tuổi, thể trạng và giá trị giống của từng con, không có câu trả lời chung.
Phòng sa tử cung từ trước lúc đẻ
Phần lớn biện pháp phòng sa tử cung trùng với phòng đẻ khó và phòng hạ canxi. Giữ bò, dê, nái ở thể trạng vừa phải trong kỳ chửa; với bò sữa cao sản, làm theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật về khẩu phần giai đoạn cạn sữa để phòng hạ canxi. Chọn đực giống phù hợp tầm vóc con cái để giảm ca phải kéo thai.
Trong lúc đẻ, không kéo thai sớm và mạnh. Sau đẻ, không kéo nhau, không treo vật nặng vào nhau. Cho con vật đẻ ở chỗ nền bằng hoặc hơi cao phía sau, không để phần mông thấp hơn đầu trên nền dốc. Với những con có nguy cơ cao, bố trí người trông trong vài giờ đầu sau đẻ, vì phát hiện ngay khi tử cung vừa lòi ra, còn sạch và chưa sưng, khác rất xa với phát hiện vào sáng hôm sau.
Ghi lại mọi ca sa tử cung và sa âm đạo vào sổ của từng con, kèm ca đẻ hôm đó có khó không, nhau ra lúc nào. Khi nhìn lại sổ của cả đàn sau vài năm, bạn sẽ thấy những con, những dòng hay gặp rắc rối, và có căn cứ để bàn với thú y khi chọn con giữ lại làm giống.
Câu hỏi thường gặp
Sa tử cung có cứu được không?
Nhiều ca cứu được, nhất là khi được phát hiện sớm, khối tử cung còn sạch, chưa rách và thú y tới kịp. Ca phát hiện muộn, khối tử cung bị dẫm, rách hoặc con vật đã sốc thì tiên lượng xấu hơn nhiều. Heo nái thường khó hơn bò.
Có nên tự đẩy tử cung bò vào không?
Không nên. Bò rặn ngược lại, khối tử cung nặng và sưng, người không được đào tạo dễ làm thủng tử cung hoặc để lại phần gập khiến sa lại. Việc này cần gây tê và kỹ thuật của bác sĩ thú y; người nuôi chỉ giữ khối tử cung sạch, ẩm và nâng ngang tầm âm hộ.
Sa âm đạo khi bò chửa có phải sa tử cung không?
Không. Sa âm đạo là khối nhỏ hồng, nhẵn lòi ra lúc bò hoặc dê chửa nằm, thường ở những tuần cuối kỳ chửa. Nó cần được thú y khám và theo dõi, nhưng là tình huống khác với sa tử cung sau đẻ.
Vì sao phải nâng khối tử cung ngang tầm âm hộ?
Khi khối tử cung treo thấp, máu dồn xuống mà khó trở về, khối sưng phù to dần, càng khó đưa vào và dễ rách. Nâng ngang tầm âm hộ giúp giảm sưng trong lúc chờ thú y và giảm lực kéo lên các mạch máu.
Có rắc đường hay muối lên tử cung cho teo lại được không?
Không nên tự làm theo cách truyền miệng này. Đường, muối không vô trùng và có thể làm tổn thương bề mặt tử cung. Chỉ dùng vải sạch thấm nước sạch để giữ ẩm, mọi biện pháp khác để thú y quyết định.
Bò từng sa tử cung có nên giữ làm giống không?
Không có câu trả lời chung. Nhiều con sau khi được xử lý tốt vẫn đẻ bình thường ở các lứa sau, nhưng rủi ro sa lại cao hơn và thời gian phối lại có thể dài hơn. Hãy bàn với thú y dựa trên tuổi, thể trạng và giá trị giống của từng con.