Sốt sữa ở bò là tình trạng canxi trong máu tụt xuống quá thấp quanh thời điểm đẻ, thường trong khoảng một ngày trước tới vài ngày sau đẻ, làm cơ bắp yếu dần tới mức bò nằm không đứng dậy được. Tên gọi dễ gây hiểu lầm: bò bị sốt sữa thường không sốt, ngược lại tai và chân lạnh, thân nhiệt có khi thấp hơn bình thường. Đây là ca cần bác sĩ thú y xử lý gấp, thường bằng truyền canxi vào tĩnh mạch.
Bệnh hay gặp nhất ở bò sữa cao sản đã đẻ từ lứa thứ ba trở lên, nhưng bò thịt, bò lai và cả dê cũng có thể mắc. Bò bị hạ canxi không chỉ nằm liệt mà còn dễ kéo theo đẻ khó, sót nhau, sa tử cung, viêm vú. Hiểu cơ chế giúp bạn nhận ra sớm ở giai đoạn bò còn đứng được, và phòng từ những tuần cạn sữa.
Vì sao bò bị hạ canxi đúng lúc đẻ
Sữa đầu chứa rất nhiều canxi. Khi bò bắt đầu tiết sữa đầu ngay trước và sau đẻ, lượng canxi rút từ máu vào bầu vú tăng vọt chỉ trong vài giờ. Bình thường cơ thể bù lại bằng cách tăng hấp thu canxi từ ruột và rút canxi từ xương, nhưng cơ chế này cần vài ngày để chạy hết công suất. Nếu nó khởi động chậm, canxi máu tụt sâu và bò có triệu chứng.
Một chi tiết hay bị hiểu ngược là cho bò ăn thật nhiều canxi trong những tuần cạn sữa không giúp phòng bệnh, mà có khi còn làm tăng nguy cơ. Khi máu luôn dư canxi từ thức ăn, cơ thể không có lý do để chuẩn bị cơ chế rút canxi từ xương, nên tới lúc cần gấp thì phản ứng chậm. Khẩu phần quá nhiều kali, ví dụ một số loại cỏ bón nhiều phân kali, cũng làm cơ chế này kém đi.
Bò già đã đẻ nhiều lứa có xương rút canxi kém hơn và cho nhiều sữa hơn, nên nguy cơ cao hơn bò tơ. Bò quá béo lúc đẻ, bò bỏ ăn mấy ngày trước đẻ, bò từng bị sốt sữa ở lứa trước cũng thuộc nhóm cần để ý. Dê sữa cho sữa nhiều cũng có thể bị hạ canxi, đôi khi xuất hiện cả trước khi đẻ.
Canxi không chỉ cần cho xương mà còn cho mọi cơn co cơ, kể cả cơ tử cung, cơ dạ cỏ, cơ vòng đầu núm vú. Vì vậy một con bò hạ canxi nhẹ, chưa nằm liệt, vẫn có thể rặn yếu khi đẻ, dạ cỏ chậm, núm vú đóng kém và dễ nhiễm khuẩn. Đó là lý do người ta coi hạ canxi là "cửa ngõ" của nhiều bệnh sau đẻ khác.
Ba giai đoạn của sốt sữa
Sốt sữa thường được mô tả theo ba giai đoạn nặng dần. Phát hiện ở giai đoạn một là tốt nhất, vì bò còn đứng được và thú y xử lý dễ hơn.
| Giai đoạn | Biểu hiện thường thấy | Người nuôi cần làm |
|---|---|---|
| Một: còn đứng | Run nhẹ ở hông, chân; bồn chồn, đứng chân sau cứng, đi loạng choạng; ăn ít, nhai lại giảm | Gọi thú y ngay, giữ bò ở chỗ nền không trơn |
| Hai: nằm ức | Nằm sấp trên ức, không đứng dậy được, đầu ngoặt vào hông, mõm khô, tai chân lạnh, mắt lờ đờ, không đi phân | Gọi thú y khẩn, giữ bò nằm ức, chèn rơm hai bên |
| Ba: nằm nghiêng | Nằm nghiêng hẳn, mê man, bụng chướng, phản xạ yếu, có thể tử vong trong vài giờ nếu không xử lý | Gọi thú y khẩn cấp, cố giữ bò nằm ức nếu làm được an toàn |
Mức độ diễn tiến từ giai đoạn một sang giai đoạn ba có thể chỉ trong vài giờ. Vì vậy với bò thuộc nhóm nguy cơ, nên ghé nhìn bò nhiều lần trong một hai ngày quanh lúc đẻ, kể cả ban đêm.
Bò nằm không dậy sau đẻ: không phải lúc nào cũng là sốt sữa
Một con bò vừa đẻ nằm không đứng dậy được có thể do nhiều nguyên nhân, và mỗi nguyên nhân cần cách xử lý khác nhau. Người nuôi không cần tự chẩn đoán, nhưng ghi nhận đúng các dấu hiệu dưới đây giúp thú y phân biệt nhanh hơn khi tới nơi.
| Nguyên nhân có thể | Dấu hiệu gợi ý | Điều cần kể với thú y |
|---|---|---|
| Hạ canxi (sốt sữa) | Run cơ, tai lạnh, đầu ngoặt vào hông, không đi phân | Lứa đẻ thứ mấy, sữa nhiều hay ít, từng bị lần nào chưa |
| Tổn thương thần kinh chân sau | Sau ca đẻ khó kéo bê to, bò tỉnh, ăn được nhưng chân sau không chống được | Ca đẻ có phải kéo không, kéo bao lâu |
| Trượt ngã, toạc háng | Hai chân sau dạng ra hai bên, nền chuồng trơn | Bò ngã lúc nào, ở đâu |
| Viêm vú nặng, nhiễm trùng | Một khoang vú sưng cứng, sữa lạ, bò sốt rồi lả | Bầu vú có khác thường không |
| Viêm tử cung nặng | Dịch âm hộ hôi, bò bỏ ăn mấy ngày trước khi nằm | Nhau ra lúc nào, dịch ra sao |
| Hạ magie hoặc bệnh chuyển hoá khác | Run giật, nhạy cảm tiếng động, có khi co giật | Bò ăn gì trong mấy ngày gần đây |
Nhiều ca là sự kết hợp: một con bò hạ canxi nằm lâu sẽ thêm tổn thương cơ, thần kinh do đè ép. Vì thế phát hiện sớm và gọi thú y ngay ở giai đoạn bò còn đứng có giá trị hơn mọi nỗ lực sau đó.
Việc người nuôi làm khi chờ thú y
Giữ bò nằm ức, không để nằm nghiêng. Bò nằm nghiêng lâu dễ chướng hơi dạ cỏ và trào ngược thức ăn vào phổi. Nếu bò đang nằm ức, chèn bao rơm hai bên để bò không đổ nghiêng. Nếu bò đã nằm nghiêng, có thể cần nhiều người giúp lật về tư thế nằm ức, làm từ từ và an toàn.
Không đổ nước, đổ thuốc vào miệng bò. Bò hạ canxi nuốt kém. Đổ nước, thuốc nam, nước canxi pha vào miệng bò đang nằm rất dễ làm sặc vào phổi, gây viêm phổi có thể chết. Chỉ cho uống khi bò đã đứng và tự uống, và chỉ theo hướng dẫn của thú y.
Không tự truyền hay tiêm canxi. Canxi truyền vào tĩnh mạch quá nhanh hoặc quá nhiều có thể gây rối loạn nhịp tim và làm bò chết ngay. Đây là lý do việc truyền canxi phải do bác sĩ thú y làm, có theo dõi tim trong lúc truyền.
Nền chuồng khô, không trơn. Bò đã yếu cơ mà nền trơn thì khi cố đứng dậy dễ trượt chân, toạc háng, chấn thương khiến bò không đứng được nữa dù canxi đã về bình thường.
Tách bê nhưng giữ gần. Cho bê bú hay không, vắt sữa thế nào trong vài ngày sau là điều thú y sẽ dặn tuỳ ca. Đừng tự ý vắt kiệt sữa trong ngày đầu với bò đang có dấu hiệu hạ canxi.
Che nắng, che mưa. Bò nằm tại chỗ ngoài bãi cần được che nắng, che mưa, giữ ấm vào đêm lạnh trong lúc chờ.
Sau khi thú y xử lý: bò đứng dậy và theo dõi tái phát
Nhiều bò đáp ứng nhanh sau khi được truyền canxi: run cơ, ợ hơi, đi phân, rồi cố đứng dậy trong vòng một vài giờ. Tuy vậy một phần bò sẽ tụt canxi lại trong một hai ngày sau, vì cơ chế tự điều chỉnh vẫn chưa bắt kịp. Thú y có thể dặn thêm cách hỗ trợ tiếp theo; người nuôi theo dõi sát bò trong hai ba ngày, đặc biệt trước và sau các cữ vắt.
Bò nằm quá lâu, dù canxi đã được bù, có thể không đứng lên được do tổn thương cơ, dây thần kinh ở chân sau vì bị đè lâu, hoặc do những bệnh khác như viêm vú nặng. Những con bò này cần chăm sóc đặc biệt: nền mềm dày, lật trở bên vài lần trong ngày, cho ăn uống tại chỗ, và thú y đánh giá thêm. Không dùng dây kéo, đánh, chọc để bắt bò đứng dậy.
Bò bị sốt sữa dễ gặp các biến chứng khác trong những tuần sau đẻ: sót nhau, viêm tử cung, viêm vú, giảm ăn kéo dài. Ghi vào sổ để theo dõi tiếp, và báo cho cán bộ kỹ thuật biết để cùng xem lại khẩu phần trước lứa đẻ sau.
Trông bò nguy cơ cao trong hai ngày quanh lúc đẻ
Với những bò thuộc nhóm nguy cơ, như bò sữa từ lứa ba trở lên, bò từng bị sốt sữa, bò béo, một lịch trông đơn giản giúp bắt bệnh ở giai đoạn một thay vì giai đoạn ba:
- Từ ngày dự kiến đẻ trừ đi vài ngày, ghé nhìn bò ít nhất sáng, trưa, chiều tối và một lần ban đêm.
- Mỗi lần nhìn, để ý bò có ăn, có nhai lại không, đứng vững hay đổi chân liên tục, có run ở mông và đùi không.
- Sờ tai và mõm: tai lạnh ngắt, mõm khô trong khi trời không lạnh là dấu hiệu cần báo thú y.
- Sau khi bò đẻ, tiếp tục trông dày như vậy trong ít nhất hai ngày, nhất là trước và sau các cữ vắt sữa đầu tiên.
- Ghi lại giờ đẻ, giờ thấy bất thường, mức ăn của bò từng buổi.
- Báo cho người trong nhà biết dấu hiệu cần gọi ngay, để ai thấy cũng có thể gọi mà không phải chờ chủ chuồng về.
Lịch trông này tốn công trong vài ngày, nhưng đổi lại, một con bò được phát hiện ở giai đoạn còn đứng thường được thú y xử lý nhanh và ít biến chứng hơn rất nhiều so với con bò được tìm thấy nằm nghiêng vào sáng hôm sau.
Phòng sốt sữa từ giai đoạn cạn sữa
Phòng sốt sữa chủ yếu nằm trong khoảng ba tuần cuối trước khi đẻ, khi bò đã ngừng vắt sữa. Những nguyên tắc dưới đây là hướng chung; khẩu phần cụ thể nên làm cùng cán bộ dinh dưỡng hoặc thú y vì mỗi vùng cỏ, mỗi loại thức ăn khác nhau:
- Tránh cho bò cạn sữa ăn quá nhiều thức ăn giàu canxi như cỏ họ đậu với lượng lớn, trừ khi khẩu phần được thiết kế riêng.
- Hạn chế cỏ, rơm có hàm lượng kali cao, ví dụ cỏ trồng trên đất bón nhiều phân kali hoặc phân chuồng tươi.
- Giữ bò ở thể trạng vừa phải lúc đẻ, không vỗ béo trong kỳ cạn sữa.
- Bảo đảm đủ magie trong khẩu phần theo hướng dẫn kỹ thuật, vì thiếu magie làm cơ chế điều hoà canxi kém đi.
- Với đàn có nhiều ca sốt sữa, hỏi thú y về các chương trình phòng như khẩu phần điều chỉnh cân bằng ion hoặc bổ sung canxi đường uống quanh lúc đẻ cho bò nguy cơ cao, làm đúng theo chỉ định.
- Đánh dấu những con từng bị sốt sữa để trông chừng kỹ ở lứa đẻ tiếp theo.
Với nông hộ có vài con bò thịt ăn cỏ tự nhiên, sốt sữa ít gặp hơn bò sữa, nhưng vẫn nên nhớ dấu hiệu: một con bò vừa đẻ đứng run, đi lảo đảo, tai lạnh là đủ lý do để gọi thú y.
Câu hỏi thường gặp
Bò bị sốt sữa có sốt không?
Thường là không. Tên gọi sốt sữa xuất phát từ việc bệnh xảy ra lúc bò bắt đầu tiết sữa, chứ không phải bò bị sốt. Bò hạ canxi hay có tai, chân lạnh, thân nhiệt bình thường hoặc thấp hơn bình thường.
Sốt sữa thường xảy ra lúc nào?
Phần lớn các ca rơi vào khoảng một ngày trước tới hai ba ngày sau khi đẻ, nhiều nhất trong ngày đầu. Một số ca xảy ra muộn hơn trong tuần đầu hoặc ngay trước khi đẻ, nhất là ở bò cho nhiều sữa.
Có nên cho bò uống canxi phòng sốt sữa không?
Một số chương trình phòng có dùng canxi đường uống quanh lúc đẻ cho bò nguy cơ cao, nhưng cần làm theo chỉ định của thú y về loại, thời điểm và cách cho uống. Tuyệt đối không đổ vào miệng bò đang nằm vì bò dễ sặc vào phổi.
Vì sao không được tự tiêm canxi cho bò?
Canxi đi vào máu quá nhanh có thể làm tim loạn nhịp và ngừng đập. Thú y truyền chậm, nghe tim trong lúc truyền, điều chỉnh tốc độ khi cần. Người nuôi tự tiêm theo lời mách có thể làm chết con bò mà lẽ ra cứu được.
Bò thịt có bị sốt sữa không?
Có thể, nhưng ít gặp hơn bò sữa vì lượng sữa thấp hơn. Bò thịt già, bò lai cho nhiều sữa, bò ăn khẩu phần nhiều kali vẫn có nguy cơ. Các dấu hiệu run, đi loạng choạng, nằm không dậy sau đẻ vẫn cần được báo thú y.
Dê có bị hạ canxi như bò không?
Dê, nhất là dê sữa cho sữa nhiều hoặc dê mang nhiều thai, cũng có thể bị hạ canxi, đôi khi trước cả khi đẻ. Dấu hiệu có thể là đi loạng choạng, run, nằm không dậy. Bệnh này dễ nhầm với nhiễm độc thai ở dê, nên cần thú y phân biệt.