Bò thường ra nhau trong vòng vài giờ sau khi đẻ; nếu khoảng mười hai giờ mà nhau vẫn chưa ra, hoặc chỉ ra một phần, bò được coi là sót nhau. Việc nên làm là báo bác sĩ thú y, giữ chuồng sạch, giữ phần nhau thõng ra không bị bò dẫm, và theo dõi bò ăn uống, nhiệt độ. Việc không được làm là nắm nhau kéo ra.
Sót nhau rất hay gặp ở bò, nhất là sau đẻ khó, đẻ đôi, đẻ non, hay ở bò bị hạ canxi. Bản thân việc sót nhau ít khi đe doạ tính mạng bò ngay lập tức, nhưng nó mở đường cho viêm tử cung, làm bò chậm lên giống lại và phối khó đậu. Bài này giúp bạn hiểu vì sao nhau bị giữ lại, theo dõi gì trong những ngày sau, và phòng cho lứa sau.
Nhau bò bám vào tử cung như thế nào
Nhau thai của bò không bám liền một mảng như người, mà bám vào thành tử cung qua nhiều điểm nhỏ hình núm, mỗi điểm gồm phần của mẹ và phần của thai cài vào nhau như các ngón tay đan. Một tử cung bò có khoảng vài chục tới hơn trăm điểm như vậy. Khi đẻ xong, các điểm này phải nhả nhau ra, và các cơn co của tử cung đẩy toàn bộ màng nhau ra ngoài.
Quá trình nhả ra không phải chỉ là chuyện cơ học. Nó bắt đầu từ những thay đổi trong vài tuần cuối kỳ chửa và cần hệ miễn dịch của bò mẹ hoạt động bình thường để "nhận ra" phần nhau là thứ phải loại bỏ. Vì vậy những bò đẻ non, đẻ khi chưa đủ ngày, bò thiếu dinh dưỡng hay bị bệnh trong kỳ chửa dễ sót nhau hơn: các điểm bám chưa sẵn sàng nhả ra.
Từ đó có thể hiểu vì sao sót nhau không phải lỗi của người đỡ đẻ hay của việc bò nằm sai chỗ, như nhiều lời đồn trong xóm. Khi các điểm bám chưa sẵn sàng tách, dù ca đẻ diễn ra suôn sẻ đến đâu thì nhau vẫn ở lại. Ngược lại, một ca đẻ được giữ sạch, bò được ăn uống hợp lý trong kỳ chửa, thì nhau thường ra đúng hạn hơn.
Hiểu cấu tạo này cũng giải thích vì sao kéo nhau là sai. Khi các điểm bám chưa nhả, lực kéo không tách được chúng một cách sạch sẽ mà xé rách phần của mẹ, gây chảy máu, để lại những mảng nhau trong tử cung, và có thể kéo cả tử cung lộn ra ngoài.
Bò nào dễ sót nhau
Không thể đoán chắc con nào sẽ sót nhau, nhưng có những nhóm bò nguy cơ cao hơn hẳn mà người nuôi nên để mắt kỹ sau đẻ:
- Bò vừa trải qua ca đẻ khó, phải kéo thai hoặc can thiệp nhiều.
- Bò đẻ đôi, đẻ non trước ngày dự kiến khá nhiều, hoặc sảy thai.
- Bò bị hạ canxi quanh lúc đẻ, kể cả thể nhẹ chỉ thấy run cơ, đi loạng choạng.
- Bò quá béo hoặc quá gầy lúc đẻ.
- Bò già, đã đẻ nhiều lứa.
- Bò thiếu một số vi chất và vitamin trong khẩu phần cuối kỳ chửa, theo đánh giá của cán bộ dinh dưỡng hoặc thú y.
- Đàn có bệnh truyền nhiễm gây sảy thai.
- Bò đẻ trong môi trường nóng bức, chuồng bẩn, stress.
Trâu cũng có thể sót nhau như bò, và cách xử lý về nguyên tắc tương tự. Nếu trong đàn nhiều con cùng sót nhau trong một mùa đẻ, đó không còn là chuyện từng con mà là dấu hiệu của khẩu phần hoặc bệnh của cả đàn.
Theo dõi bò sót nhau từng ngày
Phần lớn bò sót nhau sẽ tự tống phần nhau ra trong khoảng một tuần, nhưng trong thời gian đó cần theo dõi sát để phát hiện sớm khi bò chuyển sang viêm tử cung có ảnh hưởng toàn thân. Bảng dưới gợi ý những gì cần nhìn.
| Thời điểm | Thường thấy | Dấu hiệu cần gọi thú y ngay |
|---|---|---|
| Ngày đầu sau đẻ | Màng nhau thõng ra ở âm hộ, bò vẫn ăn | Bò rặn liên tục, có khối đỏ to lòi ra, chảy máu nhiều |
| Ngày thứ hai tới thứ tư | Phần nhau thõng sẫm màu, bắt đầu có mùi | Bò bỏ ăn, sữa tụt mạnh, sốt, mắt trũng |
| Ngày thứ năm tới thứ mười | Nhau rữa ra, rơi từng mảng | Dịch nâu đỏ loãng hôi thối, bò ủ rũ, gầy nhanh |
| Sau khi nhau ra hết | Dịch âm hộ giảm dần, bớt mùi | Dịch mủ trắng đục kéo dài sang tuần thứ ba trở đi |
Đo thân nhiệt bò mỗi sáng bằng nhiệt kế thú y đặt hậu môn trong mấy ngày đầu là thói quen rất đáng làm. Cán bộ thú y sẽ cho bạn mức nhiệt cần báo lại. Một con bò sốt và bỏ ăn sau đẻ có thể diễn tiến xấu nhanh.
Với bò sữa, lượng sữa từng cữ là chiếc nhiệt kế thứ hai. Sữa tụt đột ngột so với cữ trước, trong khi bê vẫn bú và thức ăn không đổi, thường xuất hiện trước cả khi bò bỏ ăn rõ rệt. Với bò thịt nuôi nhốt ở nông hộ, hãy nhìn máng ăn: đổ cỏ buổi sáng, buổi trưa xem còn bao nhiêu, ghi lại vài chữ. Những dữ kiện giản dị như vậy giúp thú y biết bò đang đi lên hay đi xuống khi họ không có mặt hằng ngày.
Vì sao không được tự kéo nhau ra
Nhiều người nuôi tin rằng phải lấy nhau ra càng sớm càng tốt, rồi nắm phần nhau thõng ra để kéo, hoặc buộc một vật nặng vào đầu nhau cho nó tự rơi. Cả hai cách đều có hại. Kéo khi các điểm bám chưa nhả sẽ để lại những mảnh nhau rách nằm trong tử cung, làm chảy máu và tổn thương niêm mạc, mở đường cho vi khuẩn. Buộc vật nặng có thể kéo tử cung lộn ra ngoài, biến một ca sót nhau thành ca sa tử cung khẩn cấp.
Thò tay vào tử cung để bóc nhau cũng là việc ngày nay nhiều tài liệu thú y khuyên không làm thường quy, kể cả với người có chuyên môn, vì nó thường gây hại nhiều hơn lợi. Bác sĩ thú y sẽ cân nhắc từng ca: khi nào chỉ cần theo dõi, khi nào phải điều trị vì bò có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân, và dùng thuốc gì. Đó là quyết định chuyên môn, không phải việc người nuôi tự làm theo lời truyền miệng.
Một việc người nuôi có thể làm là xin ý kiến thú y về chuyện cắt bớt phần nhau thõng quá dài chạm đất để bò không dẫm phải và không quét vào phân. Chỉ cắt phần ngoài âm hộ, không kéo, không cắt sâu vào trong. Phần còn lại cứ để nó tự ra.
Việc người nuôi nên làm trong những ngày bò sót nhau
Báo thú y sớm. Gọi ngay khi quá mốc khoảng mười hai giờ, kể cả khi bò vẫn ăn bình thường, để thú y quyết định có cần khám hay chỉ cần theo dõi.
Giữ chuồng thật sạch, khô. Thay rơm lót thường xuyên, dọn phân nhiều lần trong ngày. Bò nằm trên nền bẩn với phần nhau thõng ra là con đường ngắn nhất cho vi khuẩn vào tử cung.
Rửa vùng mông và đuôi bằng nước sạch. Làm nhẹ nhàng, không xịt nước mạnh vào âm hộ, không thụt rửa tử cung bằng dung dịch tự pha.
Cho bò ăn uống đủ. Bò sau đẻ cần nhiều nước sạch, cỏ tươi ngon, thức ăn quen thuộc. Theo dõi lượng ăn từng bữa, vì bỏ ăn thường là dấu hiệu sớm nhất của biến chứng.
Đeo găng khi xử lý nhau. Nhau rơi ra cần được gom và chôn hoặc xử lý theo hướng dẫn thú y, không để chó, mèo tha đi, vì nhau có thể mang mầm bệnh lây cho người và cho vật nuôi khác.
Ghi lại trong sổ. Ngày đẻ, giờ đẻ, ca đẻ có khó không, nhau ra ngày nào. Thông tin này giúp thú y và dẫn tinh viên quyết định thời điểm phối lại.
Trâu, dê và heo nái sót nhau có gì khác bò
Trâu có cấu tạo nhau gần giống bò, nên sót nhau ở trâu cũng được nhìn nhận theo cùng nguyên tắc: quá khoảng nửa ngày là báo thú y, không kéo, giữ sạch và theo dõi ăn uống. Trâu thường đẻ ở bãi chăn hoặc gần ruộng, nhiều khi người nuôi không biết giờ đẻ chính xác. Gặp trường hợp đó, hãy ghi giờ phát hiện nghé và báo thú y thời điểm ước đoán, để họ đánh giá tình trạng nhau đã kéo dài bao lâu.
Ở dê và cừu, nhau thường ra trong vài giờ sau con cuối. Dê sót nhau ít hơn bò nhưng khi xảy ra thì dễ chuyển nặng hơn vì cơ thể nhỏ. Dê mẹ vẫn rặn, bỏ ăn, có dịch hôi sau đẻ cần được khám sớm, vì nhiều khi đó không chỉ là sót nhau mà là còn một thai chết bên trong.
Heo nái khó theo dõi chuyện sót nhau hơn cả. Nhau heo ra từng mảng xen giữa các con, lại hay bị nái ăn hoặc bị lẫn vào rơm, nên đếm nhau gần như không có ý nghĩa. Với heo nái, dấu hiệu đáng tin hơn là nái sốt, bỏ ăn, dịch âm hộ hôi, heo con đói sữa trong mấy ngày đầu, phần được nói kỹ ở bài về nái sốt và mất sữa sau đẻ của danh mục này.
Sót nhau ảnh hưởng gì tới lần phối sau và cách phòng
Bò sót nhau, nhất là khi kéo theo viêm tử cung, thường mất nhiều thời gian hơn để tử cung co hồi và sạch trở lại. Hệ quả là bò lên giống lại muộn hơn, hoặc lên giống nhưng phối không đậu, phải phối nhiều lần. Vì vậy trước khi phối lại cho một con từng sót nhau, nên nhờ thú y hoặc dẫn tinh viên khám đánh giá tử cung trước.
Phòng sót nhau bắt đầu từ ba tuần cuối kỳ chửa. Khẩu phần hợp lý, giữ bò ở thể trạng vừa phải, bổ sung khoáng và vitamin theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, phòng hạ canxi cho bò sữa cao sản là những việc có ảnh hưởng lớn. Tiêm phòng các bệnh gây sảy thai theo chương trình của thú y địa phương giúp giảm các ca đẻ non kéo theo sót nhau.
Phần còn lại là giảm đẻ khó: chọn đực giống phù hợp, không kéo thai sớm và mạnh tay, chuồng đẻ sạch và yên tĩnh. Nhìn tổng thể, những đàn có tỷ lệ sót nhau thấp không phải nhờ một bí quyết nào, mà nhờ làm đều tay những việc cơ bản này qua từng lứa đẻ.
Câu hỏi thường gặp
Bò đẻ xong bao lâu thì ra nhau?
Đa số bò ra nhau trong vòng vài giờ sau khi đẻ, nhiều con chỉ trong một hai giờ đầu. Nếu quá khoảng mười hai giờ mà nhau chưa ra hết, bạn nên báo thú y; một số tài liệu dùng mốc hai mươi bốn giờ, hỏi thú y địa phương mốc họ muốn dùng.
Bò sót nhau có tự khỏi không?
Nhiều con tự tống hết nhau ra trong khoảng một tuần mà không cần can thiệp, miễn là bò vẫn ăn, không sốt. Tuy vậy vẫn cần theo dõi hằng ngày, vì một phần bò sẽ chuyển sang viêm tử cung và cần thú y điều trị.
Có nên buộc vật nặng vào nhau cho nhau nhanh rơi không?
Không nên. Vật nặng kéo liên tục trên các điểm bám chưa nhả có thể làm rách niêm mạc, chảy máu và trong trường hợp xấu kéo tử cung lộn ra ngoài. Cứ để nhau tự ra, chỉ cắt bớt phần quá dài chạm đất nếu thú y đồng ý.
Bò sót nhau có vắt sữa, cho bê bú bình thường được không?
Thường vẫn cho bê bú và vắt sữa được, nhưng nếu bò được thú y dùng thuốc thì phải hỏi rõ thời gian ngừng sử dụng sữa theo hướng dẫn của thuốc. Sữa của bò đang dùng thuốc không được bán hay dùng cho người trong thời gian đó.
Nhau bò sau khi ra nên xử lý thế nào?
Đeo găng gom nhau vào bao, chôn sâu ở chỗ xa nguồn nước, rắc vôi lên trên, hoặc xử lý theo cách thú y địa phương hướng dẫn. Không để chó mèo ăn, không vứt xuống ao, kênh, vì nhau có thể mang mầm bệnh.
Bò sót nhau bao lâu thì phối lại được?
Không có con số chung. Bò từng sót nhau thường cần thêm thời gian để tử cung hồi phục. Tốt nhất là nhờ thú y hoặc dẫn tinh viên khám tử cung trước khi phối lại, thay vì phối ngay ở lần lên giống đầu tiên thấy được.