Đỡ đẻ cho heo nái: theo dõi khoảng cách giữa các con, lau heo con và xử lý ổ sau đẻ

Đỡ đẻ cho heo nái chủ yếu là ba việc: ghi giờ từng con ra để biết nái có đẻ kéo dài không, lau sạch màng nhớt cho heo con thở ngay, và đưa heo con vào chỗ ấm, tránh bị mẹ đè. Một ca đẻ thuận thường kéo dài vài giờ, các con ra cách nhau từ vài phút tới khoảng nửa giờ; khi khoảng cách giữa hai con kéo dài quá lâu trong lúc nái vẫn rặn, đó là lúc gọi thú y.

Bài này đi theo một ca đẻ từ con đầu tới khi nái ra hết nhau, viết cho nông hộ nuôi vài nái. Những thủ thuật như móc thai bằng tay, tiêm thuốc thúc đẻ là việc của bác sĩ thú y; người nuôi chỉ cần biết khi nào phải dừng tay và báo. Cách đọc dấu hiệu sắp đẻ và chuẩn bị chuồng đẻ nằm ở hai bài khác trong cùng danh mục.

Heo đẻ khác bò dê ở chỗ nào

Heo mang nhiều con trong hai sừng tử cung dài, nên ca đẻ là một chuỗi nhiều lần ra con chứ không phải một lần như bò. Heo con ra được cả đầu trước lẫn đuôi trước, cả hai kiểu đều thường gặp và đều bình thường, khác hẳn bò. Bạn không cần lo khi thấy heo con ra hai chân sau trước.

Heo con nhỏ so với đường sinh nên ít khi kẹt vì quá to, trừ khi lứa đó chỉ có vài con và mỗi con phát triển to bất thường; nguyên nhân hay gặp hơn khiến ca đẻ kéo dài là nái mệt, nái quá béo, nóng, căng thẳng, hoặc một heo con nằm ngang chắn lối khiến các con phía sau không ra được. Nhau heo cũng thường ra thành nhiều đợt, có khi xen giữa các con, có khi dồn về cuối.

Vì những khác biệt này, kinh nghiệm đỡ đẻ bò không áp dụng thẳng cho heo. Với heo, đồng hồ quan trọng nhất là khoảng cách giữa hai con liên tiếp, không phải tổng thời gian đẻ.

Một điểm khác nữa là heo con sinh ra không có lớp mỡ dự trữ đáng kể và lông rất thưa, nên chịu lạnh kém hơn hẳn bê hay dê con. Vì vậy với heo, khâu giữ ấm và cho bú sớm phải chạy song song với ca đẻ, chứ không chờ nái đẻ xong mới tính.

Ghi chép ca đẻ heo: bảng mẫu một dòng mỗi con

Hãy kẻ sẵn một bảng như dưới đây trong sổ, mỗi heo con một dòng. Bảng này vừa giúp bạn thấy ngay khoảng cách giữa các con, vừa là thông tin quý khi phải gọi thú y. Số liệu trong bảng là ví dụ giả định.

Nhìn vào bảng ví dụ, khoảng cách giữa con thứ ba và thứ tư đã dài bất thường trong khi nái rặn mệt. Đó là kiểu tình huống mà một người có sổ sẽ thấy sớm để gọi thú y, còn người không ghi chỉ thấy "đẻ lâu lâu".

Việc cần làm với mỗi heo con vừa ra

Mỗi heo con lọt lòng, bạn làm nhanh các việc sau, gọn trong một hai phút rồi đặt con vào chỗ ấm hoặc cho bú:

1. Xé màng ối nếu heo con còn bị bọc, lau sạch nhớt ở mũi và miệng bằng khăn khô sạch.
2. Lau khô toàn thân, chà nhẹ dọc lưng và ngực để kích thích thở; heo con khoẻ sẽ kêu và cựa ngay.
3. Kiểm rốn: thường tự đứt khi heo con bò ra. Nếu dây rốn dài, buộc bằng chỉ sạch cách bụng một đoạn ngắn rồi cắt phía ngoài nút, sát trùng bằng dung dịch thú y khuyên.
4. Đặt heo con vào ô úm ấm hoặc đưa tới bầu vú mẹ nếu nái nằm yên, ưu tiên những con yếu được bú sớm.
5. Ghi giờ, kiểu ra và tình trạng vào bảng.

Không dùng nước lạnh để tắm heo con, không để heo con ướt nằm trên nền xi măng. Heo con mất nhiệt rất nhanh trong những phút đầu, lạnh là nguyên nhân hàng đầu khiến chúng lả đi và bị mẹ đè. Những việc như bấm nanh, cắt đuôi, cho heo con tập ăn thuộc khâu chăm heo con theo mẹ, cần làm theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật và không nằm trong phạm vi ca đẻ.

Heo con ra không thở: xử lý trong lúc chờ

Vài con trong mỗi lứa có thể ra trong tình trạng lả, không thở hoặc thở thoi thóp, nhất là những con ra cuối khi nái đã mệt. Bạn gạt nhớt ở miệng và mũi, giữ heo con đầu thấp hơn mông một chút trong vài giây để dịch chảy ra, rồi lau mạnh dọc thân bằng khăn khô. Thổi nhẹ vào mũi hoặc dùng cọng rơm sạch ngoáy nhẹ lỗ mũi cũng giúp kích thích phản xạ thở.

Không vung heo con quá mạnh hay đập vào nền như một số mẹo truyền miệng, vì heo con mới đẻ rất dễ tổn thương nội tạng. Nếu sau vài phút cố gắng heo con vẫn không thở, bạn đặt nó sang một bên và quay lại theo dõi nái, vì những con còn trong bụng mẹ lúc này cần bạn hơn.

Ghi lại những con chết khi đẻ, đặc biệt là con ra da tái, con đã khô, con có hình dạng bất thường. Thông tin này giúp thú y nhận ra vấn đề của nái hoặc dấu hiệu bệnh trong đàn. Heo con chết khô, có màu nâu sẫm, thường đã chết trong bụng từ trước chứ không phải do ca đẻ; còn heo con hồng hào mà không thở thường liên quan tới việc ra chậm hoặc bị ngộp.

Chống đè và chống nái cắn con

Ô đẻ có thanh chắn là để chống đè, không phải để nhốt. Thanh chắn giúp nái nằm xuống từ từ, cho heo con thời gian tránh ra. Kiểm thanh chắn trước khi đẻ, đừng để heo con chui ra ngoài chỗ mẹ có thể nằm đè lên.

Ô úm ấm kéo heo con khỏi chỗ nguy hiểm. Heo con lạnh sẽ rúc sát bụng mẹ, dễ bị đè. Ô úm đủ ấm khiến chúng tự tìm về đó sau khi bú.

Nái cắn con thường gặp ở nái hậu bị hoảng sợ. Nếu nái quay lại đớp heo con vừa ra, hãy tạm đưa các con vào ô úm, giữ yên, giảm ánh sáng và tiếng ồn, rồi đưa con trở lại khi nái nằm yên. Nái tiếp tục hung dữ sau đẻ thì báo thú y, không tự dùng thuốc an thần.

Nái trở mình nhiều khi đau. Trong lúc đẻ, mỗi lần nái đổi bên là một lần heo con dễ bị đè. Khi thấy nái chuẩn bị trở mình, gom nhanh những con đang nằm sát lưng mẹ đưa vào ô úm, chờ nái nằm yên rồi mới đưa trở lại bầu vú.

Người cũng cần đề phòng. Nái nghe heo con kêu thét có thể lao về phía người đang cầm con. Khi bắt heo con, đứng ở phía lưng nái, có tấm chắn giữa mình và đầu nái.

Chia việc khi có hai người trực

Ca đẻ heo kéo dài, nhiều việc vụn vặt dồn vào cùng lúc: nái rặn ra con, con trước chưa lau xong, con kia đang bò ra ngoài thanh chắn. Hai người trực sẽ đỡ hơn hẳn nếu chia việc rõ ràng từ đầu. Một người lo phía sau nái: đón heo con, xé màng, lau mũi miệng, ghi giờ. Người kia lo phía bầu vú và ô úm: đưa con tới vú, giữ những con đã bú no vào chỗ ấm, để mắt tới chuyện nái trở mình.

Hai người nên thống nhất trước các ngưỡng gọi thú y để không mất thời gian bàn bạc lúc nái đang mệt. Ví dụ: người ghi sổ thấy khoảng cách giữa hai con đã chạm ngưỡng thì báo, người kia gọi điện ngay. Ca đẻ đêm khuya, người trực thường buồn ngủ và dễ tặc lưỡi chờ thêm chút nữa; một quy ước rõ ràng giúp tránh tình trạng đó.

Nếu chỉ có một người, hãy ưu tiên theo thứ tự: heo con không thở, heo con có nguy cơ bị đè, rồi mới tới ghi chép. Ghi chép có thể bổ sung sau vài phút, nhưng nên ghi ngay giờ từng con ra, vì đó là mốc không thể nhớ lại chính xác.

Khi nào gọi bác sĩ thú y

Những ngưỡng dưới đây là mức thận trọng thường được dùng ở nông hộ; cán bộ thú y nơi bạn ở có thể khuyên ngưỡng khác:

• Nái rặn mạnh mà đã khoảng nửa giờ tới một giờ không ra thêm con nào, trong khi chắc chắn vẫn còn con trong bụng.
• Thấy một phần heo con ở âm hộ mà không ra tiếp sau vài cơn rặn.
• Nái ngừng rặn, nằm lả, thở dốc, trong khi đã có phân su hoặc dịch ối từ lâu mà chưa ra con nào.
• Dịch chảy ra màu nâu, hôi, hoặc có con ra đã chết và thối.
• Chảy máu tươi nhiều, nái sốt cao hoặc run sau đẻ.
• Nái không ra nhau sau khi đã đẻ xong khá lâu, hoặc bạn không chắc đã hết con.

Đưa tay vào đường sinh để móc heo con là thủ thuật có thể làm rách tử cung, mang mầm bệnh vào trong và gây viêm sau đẻ; chỉ người có chuyên môn, có găng sản khoa và chất bôi trơn phù hợp mới nên làm. Thuốc thúc đẻ cũng chỉ thú y quyết định, vì dùng khi còn con nằm chắn lối có thể làm tình hình tệ hơn.

Sau khi đẻ xong: ra nhau và dọn ổ

Dấu hiệu nái đã đẻ xong là nái thôi rặn, nằm yên cho con bú, nhau ra thành từng khối. Đếm sơ số đợt nhau đã ra so với số con; không cần chính xác tuyệt đối, nhưng nếu nhau ra rất ít trong khi nái còn rặn lắt nhắt, có thể vẫn còn con bên trong, nên báo thú y.

Thu nhau và heo con chết bằng găng tay, cho vào thùng có nắp, xử lý bằng cách chôn sâu rắc vôi hoặc theo cách địa phương quy định, không vứt ra ao cá hay để chó mèo tha. Thay chất lót ướt bẩn, lau khô sàn sau mông nái, giữ ô úm khô ấm.

Ghi giờ ra nhau, tổng số con sống, chết, yếu vào sổ của nái. Thông tin này sẽ dùng cho lứa sau: một nái lứa nào cũng đẻ kéo dài, nhiều con chết khi đẻ, là nái cần thú y khám và cân nhắc kỹ trước khi phối tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Heo nái đẻ bao lâu thì xong?

Ca đẻ thuận thường kéo dài vài giờ tuỳ số con, các con ra cách nhau từ vài phút tới khoảng nửa giờ. Điều cần theo dõi là khoảng cách giữa hai con liên tiếp, không phải tổng thời gian.

Heo con ra đuôi trước có sao không?

Không sao. Ở heo, ra đầu trước hay đuôi trước đều thường gặp và bình thường. Bạn chỉ cần lau sạch nhớt ở mũi miệng nhanh, vì heo con ra đuôi trước đôi khi bị ngộp hơn chút.

Heo nái đẻ ngắt quãng lâu phải làm gì?

Ghi giờ con cuối cùng ra. Nếu nái vẫn rặn mạnh mà khoảng nửa giờ tới một giờ không ra thêm con, hoặc nái nằm lả không rặn, hãy gọi thú y. Không tự móc tay hay tiêm thuốc thúc đẻ.

Có cần cắt rốn heo con không?

Rốn thường tự đứt khi heo con bò ra. Chỉ khi dây rốn dài, kéo lê, mới buộc bằng chỉ sạch rồi cắt phía ngoài nút và sát trùng theo hướng dẫn của thú y.

Làm sao biết heo nái đã đẻ hết con?

Nái thôi rặn, nằm yên cho bú, nhau ra thành nhiều khối và nái có vẻ thoải mái. Nếu nái vẫn rặn lắt nhắt, bồn chồn, hoặc bạn nghi còn con bên trong, hãy nhờ thú y kiểm tra.

Heo nái đẻ xong có cho ăn ngay không?

Cho nái uống nước sạch đầy đủ ngay. Thức ăn tăng dần trong vài ngày đầu theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật chăn nuôi, không ép ăn nhiều ngay sau đẻ. Theo dõi nái có ăn trở lại, có sốt hay không.